każe

Wielki słownik ortograficzny

kazać każę, każą; każ, każ•cie
kazanie; -ań: Kazania gnieźnieńskie, Kazania świętokrzyskie
Kazań -ania; przym.: kazański

Słownik języka polskiego

kazać
1. «polecić komuś, żeby coś zrobił»
2. «zmuszać do czegoś swoim postępowaniem, np. Kazał na siebie długo czekać.»
3. «stanowić podstawę, model czegoś, np. Zwyczaj każe tak zrobić.»
4. daw. «wygłosić kazanie»
kazanie
1. «przemówienie wygłaszane przez duchownego do wiernych w czasie nabożeństwa; też: napisany tekst tego przemówienia»
2. «długie i nudne moralizowanie»

• kazanko

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

przecinek a zdanie podrzędne
31.12.2008
Szanowni Państwo,
chciałabym zapytać, czy w zdaniu: „Politycy częściej myślą o swoich osobistych korzyściach niż o wpływie, jaki mają ich działania, na życie obywateli” przecinek między słowami działania i na został użyty prawidłowo. Bardzo proszę o przybliżenie reguł interpunkcji w konstrukcjach tego typu.
Z góry serdecznie dziękuję za odpowiedź,
Katarzyna Olędzka
Zdanie podrzędne względne przejmuje wymagania składniowe rzeczownika, po którym następuje. Forma wpływie, obecna w Pani przykładzie, każe się nam spodziewać uzupełnienia typu na co, ale ponieważ zaraz po niej jest zaimek względny wprowadzający zdanie podrzędne, więc uzupełnienia tego należy spodziewać się w tym właśnie zdaniu. Mówiąc dokładniej, w zdaniu podrzędnym widziałbym następujące elementarne związki składniowe: (1) ich działania, (2) działania mają, (3) jaki mają, (4) mają na życie, (5) życie obywateli. Sens zdania podpowiada wprawdzie w punktach (3) i (4) coś innego, mianowicie mają wpływ i wpływ na życie, ale struktura zdania każe z tej propozycji zrezygnować – nie ma w nim przecież formy wpływ, tylko wpływie. Skoro zaś tak, to wszystko od słowa jaki do słowa obywateli (a nie tylko do słowa działania) należy do zdania podrzędnego i zgodnie z zasadami interpunkcji powinno byc ujęte w przecinki. Z drugiego przecinka (po słowie obywateli) oczywiście rezygnujemy, gdyż zbiegłby się z kropką.
Powyższa interpretacja nie jest, muszę przyznać, sama przez się oczywista i może wyda się Pani trochę naciągana. Szukałem jednak wyjaśnienia, które byłoby zgodne z zasadami interpunkcji, a jednocześnie ze zwyczajem językowym. Nie ulega dla mnie wątpliwości, że zwyczaj każe z drugiego przecinka w Pani przykładzie zrezygnować. Przyjmując to za punkt wyjścia, zacząłem myśleć nad takim opisem struktury ww. przykładu, aby zdanie podrzędne nie kończyło się na słowie działania, lecz rozciągałoby się aż do słowa obywateli.
Tak samo trzeba by analizować podobne przykłady, choćby: „Mówimy o wojnie, jaka wybuchła między Francją a Niemcami”. Sens zdania podpowiada, aby słowa między Francją a Niemcami potraktować jako składniowo zależne od słowa wojnie. Zdanie podrzędne musiałoby się wtedy kończyć na słowie wybuchła, po którym – wbrew zwyczajowi – trzeba by postawić przecinek. Jeśli uznać, że związki składniowe w Pani przykładzie są inne, mianowicie: mówimy o wojnie, wojnie jaka, jaka wybuchła, wybuchła między Francją a Niemcami – to możemy wszystko od słowa jaka aż do końca uznać za zdanie podrzędne i nie rozdzielać przecinkiem.
Związki składniowe mogą przedstawiać się różnie, zależnie od tego, czy się je ustala w tekście, czy na bardziej abstrakcyjnym poziomie reprezentacji semantycznej zdania. W wypowiedzeniach ze zdaniem podrzędnym względnym kryteria te, jak widzimy, popadają w kolizję.
Nie wykluczam, że na Pani problem można by spojrzeć inaczej i w inny sposób pogodzić zwyczaj językowy z analizą budowy zdania. Jakkolwiek jednak by to zrobić, drugiego przecinka w Pani przykładzie być nie powinno.
Mirosław Bańko, PWN
gniazdowicz z Gniazda
16.02.2012
Pisząc tekst o świetlicy o nazwie Gniazdo, chciałam nazwać dzieci tam uczęszczające gniazdowiczami. Moje pytanie brzmi następująco: czy powinnam napisać to określenie w cudzysłowie, czy z dużej litery? Może obydwie opcje są niezbędne dla poprawności tego słowa? Z góry bardzo dziękuję za odpowiedź.
Nie jest potrzebny ani cudzysłów, nie wielka litera. Spośród zasad ortografii obecnych w WSO najbliższa temu, o co Pani pyta, jest chyba zasada [125], która każe małą literą (i bez cudzysłowu) zapisywać nazwy absolwentów szkół tworzone od nazw własnych (np. batorak, hardwardczyk), oraz zasada [120], która przewiduje zapis małą literą dla nazw członków zespołów artystycznych i sportowych, pochodzących też od nazw własnych, np. mazowszanka (członkini zespołu Mazowsze) lub legionista (członek klubu Legia). Są wyjątki, czasem trudne do uzasadnienia, np. starsze słowniki kazały pisać Bitelsi o zespole muzycznym (nie wykluczały oczywiście angielskiej nazwy The Beatles) i bitelsi o poszczególnych muzykach tego zespołu, najnowszy WSO zaś, jak widzę, także w odniesieniu do jednej osoby każe używać wielkiej litery (nie jestem pewien, czy jest to innowacja ostatniego wydania, czy zmiana, którą wprowadzono wcześniej). Ogólnie biorąc, zasady ortografii zostały w tyle za listą haseł, tzn. zapisy w części hasłowej dostosowano do zwyczaju językowego, a w zasadach nie wszystkie zmiany spróbowano uogólnić.
Choć, jak napisałem wyżej, użycie wielkiej litery ani tym bardziej cudzysłowu w zapisie słowa, o które Pani pyta, nie jest konieczne, to nie wykluczam użycia wielkiej litery (ale nie cudzysłowu) dla zakomunikowania, że chodzi o nazwę własną. Trzeba pamiętać, że każdy za nas ma prawo utworzyć jednostkową nazwę czegoś (pluszowej zabawki, staromodnej komódki po babci, najpiękniejszego krzewu w ogródku) i zapisywać ją wielką literą. Pani też może dzieci ze świetlicy Gniazdo nazwać Gniazdowiczami i odnosić tę nazwę nie tylko do nich wszystkich zbiorowo, ale też do każdego z osobna (idąc za pisownią Bitels, o której wyżej). Zresztą w realiach szkolnych i przedszkolnych taki zapis nie powinien nikogo zdziwić: czy grupy, na jakie dzieci są dzielone w przedszkolu, to krasnale, muchomory i – powiedzmy – biedronki? Można tak pisać, ale bardziej uzasadniony, choćby dlatego, że czytelniejszy, byłby zapis wielką literą.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
dwuznaczne zdania
19.11.2012
Czy można jednoznacznie określić (na jakiej podstawie?), do kogo odnoszą się formy zaimka swój w następujących zdaniach:
Monika spotkała przyjaciółkę idącą ze swoim mężem. (mąż przyjaciółki czy Moniki?)
Profesor kazał jej przynieść swoją pracę. (praca profesora czy jej?)
Matka kazała im uporządkować swoje zabawki. (zabawki matki czy ich?)
Czy lepsza byłaby tutaj zamiana na jej mężem / jego (jej) pracę / jej (ich) zabawki?
Każde z tych zdań dopuszcza dwie interpretacje. Podane przez Panią sposoby ujednoznacznienia są skuteczne w wypadku drugiego i trzeciego zdania, natomiast w wypadku pierwszego zdania procedura jest niepełna. Uzupełnię więc: „Monika spotkała przyjaciółkę idącą z jej mężem” (tzn. z mężem Moniki), „Monika spotkała przyjaciółkę idącą z mężem” (tzn. z mężem przyjaciółki).
W drugim i trzecim przykładzie można poradzić sobie jeszcze inaczej, nie rezygnując z zaimka swój: „Profesor kazał, aby przyniosła jego/swoją pracę”, „Matka kazała, aby uporządkowały jej/swoje zabawki”. Może i dla pierwszego przykładu uda się Pani wymyślić inne rozwiązanie.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... znajduje, bo wiedzieliśmy od pana Hadały, że wszystkim mieszkańcom Warszawy kazano opuścić miasto, nim przemieniono je w kamienną pustynię,
    a tymczasem...
  • ... Kościołów i narodów, wpływają na kształt edukacji, treść artykułów i kazań - budują pomosty między ludźmi lub wykopują między nimi przepaści. Jakaż...
  • ... oni - wołała z trybuny - sami przesyceni życiem, pełni cielesnych chuci, każą dążyć nam do czystości, to oni narzucają kobiecie konieczność poświęceń...

Encyklopedia

Kazań, Kazạń,
m. w Rosji, na l. brzegu Wołgi, przy ujściu do niej Kamienki;
teol. głoszenie i wyjaśnianie prawd wiary oraz zasad moralności;
mowa Jezusa z rozdziałów 5–7 Ewangelii Mateusza, zawierająca jego najistotniejsze nauki;
rękopiśmienny zbiór kazań z pocz. XV w.; zachowany w Bibliotece Kapitulnej w Gnieźnie.
najstarszy zabytek pol. prozy;

Podobne wyszukiwania

Synonimy

Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


Walentynkowy e-book do pobrania

Chcesz wiedzieć, jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych? Ten e-book jest dla Ciebie.

Czułe słówka, czyli… Jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych?

Wyślij

POBIERZ DARMOWY WALENTYNKOWY E-BOOK!