sylaba

Wielki słownik ortograficzny

sylaba -labie, -labę; -lab

Słownik języka polskiego

sylaba «część wyrazu lub wyraz zawierające jedną samogłoskę lub dyftong, wymawiane jako jedna całość»
• sylabowy
sylaba mocna «sylaba akcentowana»
sylaba otwarta «sylaba kończąca się samogłoską»
sylaba słaba «sylaba nieakcentowana»
sylaba zamknięta «sylaba kończąca się spółgłoską»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

sylaba
20.03.2011
Czy sylabą można nazwać tylko i wyłącznie część wyrazu („podziel wyraz na sylaby”, „ile sylab jest w wyrazie”), czy też można tak nazwać zbitkę liter występującą niezależnie? Przykład ćwiczenia dla klasy I: „Przeczytaj sylaby: ma, mo, mu, ty, ta, te, da, do, dó”. Ćwiczenia tego typu mają na celu naukę czytania większych cząstek niż pojedyncze litery i czasem pojawiają się w nich zbitki niebędące nawet potencjalnie sylabami żadnego wyrazu (np. yr, , ).
Z poważaniem
Aleksandra Mazur
Sylaba nie musi być częścią wyrazu, definiuje się ją jako odcinek tekstu. W zacytowanym ćwiczeniu zdziwił mnie tylko zapis – obawiam się, że może wpoić uczniom złe nawyki ortograficzne.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
Mądre osoby akcentują...
14.05.2004
Czy istnieje obowiązująca kogoś, kto chciałby mówić poprawną polszczyzną, reguła nakazująca akcentowanie niektórych wyrazów inaczej niż na sylabę przedostatnią? Jak wiedzieć, które to są wyrazy? Co powoduje, że mądre osoby w wystąpieniach publicznych akcentują na trzecią sylabę od końca wyrazy takie, jak nauka, Rzeczpospolita, szczegóły, matematyka, fizyka, a nie robią tego wobec wyrazów: filozofia, kosmonautyka, algebra, łacina?
Z poważaniem – Peter Wiśniewski
Szanowny Panie!
Niektóre wyrazy wielosylabowe są akcentowane na trzeciej lub czwartej sylabie od końca albo na sylabie ostatniej. Opisują to podane niżej reguły.
  • Akcent na ostatniej sylabie mają rzeczowniki jednosylabowe w połączeniu z cząstkami arcy-, wice-, eks- (arcymistrz, eksmąż), a także zapożyczenia-cytaty, np. foyer [fłaje], tournée [turne].
  • Na czwartej sylabie od końca akcentujemy formy 1. i 2. osoby liczby mnogiej trybu przypuszczającego (napisalibyśmy, zjedlibyście).
  • Na trzeciej sylabie od końca akcentujemy:
    – czasowniki w 1. i 2. osobie liczby mnogiej czasu przeszłego (byliśmy, widzieliście);
    – czasowniki w liczbie pojedynczej i 3. osobie liczby mnogiej trybu przypuszczającego (napisałbym, zjedliby);
    – rzeczowniki zakończone na -ika lub -yka, zapożyczone z łaciny lub utworzone na ich wzór (gramatyka, matematyka, fizyka, kosmonautyka);
    – dwusylabowe liczebniki połączone z cząstkami -kroć, -sta, -set (czterysta, osiemset);
    – spójniki połączone z ruchomymi morfemami czasownika (żebyśmy, jeśliby);
    – zwyczajowo (m.in. wzorując się na wymowie obcojęzycznych pierwowzorów słów polskich) pojedyncze rzeczowniki obcego pochodzenia (reguła, minimum, prezydent, Rzeczpospolita – łac. res publica, uniwersytet – łac. universitas), choć współczesna norma dopuszcza w ich wypadku także akcent na drugiej sylabie od końca;
    – także zwyczajowo niektóre wyrazy rodzime (okolica, szczegóły); je także można akcentować na sylabie przedostatniej.
Współcześnie obserwujemy dwie tendencje:
1) akcentowanie wielu wymienionych wyżej form na drugiej, a nie na trzeciej czy czwartej sylabie od końca. W przypadku form czasownikowych i rzeczowników na -ika lub -yka jest to dopuszczalne w wymowie potocznej, jak w podanej przez Pana formie kosmonautyka;
2) przesadnie poprawne lub snobistyczne, nieuzasadnione przesuwanie akcentu z drugiej na trzecią sylabę od końca (np. w wyrazach bijatyka, prawnicy).

Wyraz nauka ma trzy sylaby, jest rodzimy, więc akcent powinien padać na sylabę przedostatnią [na-u-ka]. Słowniki poprawnościowe dopuszczają jednak (dlaczego? – nie wiem) innowacyjny akcent na sylabie trzeciej od końca [na-u-ka]. Bardzo powszechna, choć nie mieszcząca się w normie jest wymowa dwusylabowa [nał-ka].

Nie ma ani reguły, ani zwyczaju, ani uzasadnienia etymologicznego, ani mody (tendencji), aby inne wyrazy obcego pochodzenia (jak filozofia – łac. philosophia [fi-lo-so-fi-a], łacina czy algebra) akcentować inaczej niż na sylabie przedostatniej.

Nie wszystkie wypowiedzi publiczne są wzorowe i godne naśladowania (także ze względu na akcent wyrazowy).

Zachęcam do lektury Nowego słownika poprawnej polszczyzny PWN, gdzie można znaleźć więcej szczegółowych informacji.
Artur Czesak, IJP PAN, Kraków
akcent w polszczyźnie
25.05.2013
Dlaczego w wyrazach katolik czy fabryka dopuszczalne jest akcentowanie na pierwszą sylabę? W jakich innych słowach jest to jeszcze możliwe? Czy tworzą one serię, czy ma tu zastosowanie jakaś reguła?
Z całą pewnością nie akcentujemy pierwszej sylaby w słowie katolik. Może miała Pani na myśli akcent tzw. proparoksytoniczny (na sylabie trzeciej od końca) w przypadkach zależnych: [ka'tolika], [ka'tolikiem] (ale już na przedostatniej sylabie [katoli'kowi]).
Akcent proparoksytoniczny mają wyrazy na -ika, -yka, o rodowodzie łacińskim. Mówimy zatem ['fabryka], podobnie jak [mate'matyka], ale nie [bi'jatyka], tylko [bija'tyka]. Zresztą we wszystkich wyżej wymienionych przykładach akcent pada na sylabę trzecią od końca tylko w języku bardzo starannym: potocznie mówi się [kato'lika], [fa'bryka], [matema'tyka] i muszę przyznać – nie bacząc na purystów – że nie widzę w takim akcentowaniu nic złego. Tradycyjnego akcentu oczekiwałbym jeszcze w oficjalnych przemówieniach i na deskach klasycznego teatru.
Istnieją jeszcze inne wyjątki od paroksytonezy (czyli typowego dla polszczyzny akcentu na przedostatniej sylabie), z nich najważniejszy dotyczy form czasownikowych. Mówimy np. [pi'saliśmy], [pi'salibyśmy], akcentując„ odpowiednio, trzecią i czwartą sylabę od końca, i tu przenoszenie akcentu na sylabę przedostatnią bardziej razi.
Temat jest obszerny, szczegółowiej omówiono go haśle problemowym akcent słownika poprawnej polszczyzny PWN (małą literą, bo chodzi o różne wydania, o różnych tytułach).
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... teksty Stipe'a. Wokalista eksperymentował ze słowami uznając, że samo brzmienie sylab jest istotniejsze od treści słów. Zrozumienie sensu piosenek dodatkowo uniemożliwiał...
  • ... epokowe odkrycie kryminolo -lo -lo... język utknął mu na środkowej sylabie i odmówił posłuszeństwa.
    Perełka podskoczył z uciechy. - To ja znalazłem...
  • ... się w gniewnie wyrzucane słowa, w nagłe wykrzykniki, w głośniejsze sylaby, usiłując zrozumieć ich sens.
    Nie było to trudne, bo w...

Encyklopedia

sylaba
[gr. syllabḗ],
zgłoska,
ciąg głosek o jednym szczycie głośności;

Synonimy

Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego