pijar

Wielki słownik ortograficzny

pijar -rze; -rzy, -rów

Słownik języka polskiego

pijar «członek katolickiego zakonu założonego w XVI w. w Rzymie»
• pijarski

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

„czarny pijar
9.11.2005
Co znaczy tak modne obecnie sformułowanie czarny pijar? W którym słowniku można znaleźć to hasło?
„Czarny pijar” (pisownia fonetyczna) to nie pijar w czarnym habicie, lecz niegodziwe, szkalujące przedstawianie kogoś lub czegoś. Nazwa pochodzi od skrótu PR 'public relations', a więc powinna być pisana czarny PR.
Ostatnio można zauważyć, że wielu polityków na jakiekolwiek zarzuty odpowiada: „To jest czarny PR”. Osoby publiczne powinny sobie przyswoić tę nazwę, bo – jak widać – może być ona uniwersalną bronią przeciw wszelkiej krytyce.
Mirosław Bańko, PWN
pijarowski
25.01.2010
Proszę o wytłumaczenie tak modnego ostatnio słowa pijarowskie. Co to oznacza?
Pozdrawiam
Mariola Zytniewska
Pijarowski to przymiotnik od PR, skrótu od public relations. Oficjalna forma przymiotnika to PR-owski, potoczny wariant pijarowski powstał od formy dźwiękowej tego skrótu, czytanego z angielska [pi'ar] (z akcentem na drugiej sylabie), a w wersji spolszczonej ['pijar] (z akcentem na pierwszej sylabie).
Od dawna jest znany w polszczyźnie rzeczownik pijar, odnoszący się do zakonnika. Ponieważ pijarzy noszą czarne habity, nowy w polszczyźnie związek frazeologiczny czarny PR, czytany „czarny pijar”, brzmi dwuznacznie i to pewnie podnosi jego atrakcyjność w oczach niektórych osób.
Podobnym przykładem jest angielskie chat 'pogawędka', z którego polszczyzna zrobiła sobie czasownik czatować. Słysząc, że ktoś czatuje w internecie, możemy sobie wyobrażać, że nie tylko oddaje się pogawędkom internetowym, ale też że trwa w wytężonej uwadze – jak osoba stojąca na czatach – aby czasem nie przeoczyć wypowiedzi innych „czatowników”.
Mirosław Bańko, PWN
i trema
24.03.2011
Dzień dobry,
czy w polskiej ortografii występował kiedyś regularniej znak i-umlaut, który do dziś jest w ukraińskiej wersji cyrylicy? Spotkałem taką literę w następującym reprincie: http://www.grekat.stalwol.pl/1-2.html i uświadomiłem sobie, że chyba nigdy wcześniej jej nie widziałem.
Dziękuję,
Jarek Hirny
Znak ï najczęściej nazywa się i trema (z greckiego trēma, trēmatos, m.in. ‘oczko na kościach do gry’), nie należy go mylić z niemieckim umlautem, czyli przegłosem (zmianą barwy głoski, zazwyczaj połączoną ze zmianą jej szeregu, np. z tylnego na przedni jak w języku niemieckim, por. über z dawnego *uƀeri, stąd też angielskie over ‘nad’, bądź jak w języku polskim z przedniego na tylny, por. świat z dawnego *světъ). Przegłos jest zjawiskiem dość powszechnym i nie dotyczy wyłącznie samogłosek, np. w języku walijskim przegłosowi ulegały spółgłoski takie jak p, t, c, b, d itd. Gdyby ï miało być znakiem samogłoski, która uległa przegłosowi, wymawialibyśmy tę literę jako bliską dźwiękowi u.
Litera i trema, a właściwie jej odpowiednik – jota trema po raz pierwszy została wprowadzona do bizantyńskiej odmiany języka greckiego. Informowała ona, że dwie sąsiadujące ze sobą litery samogłoskowe należy czytać osobno (odpowiadające im głoski tworzyły dyftong albo nawet były wymawiane z artykulacyjnym rozziewem, np. prōte-ïnē ‘białko’). Następnie ten znak diakrytyczny został zapożyczony do alfabetów różnych języków Europy zachodniej i wschodniej (np. oksytańskiego, katalońskiego, francuskiego, holenderskiego, walijskiego, ukraińskiego). W językach oksytańśkim i katalońskim i trema wskazuje, że dwie wystepujące obok siebie litery samogłoskowe nie odpowiadają dyftongowi, lecz są czytane osobno; w walijskim umieszcza się dwie kropki nad sylabą z akcentowanym i; z kolei w języku francuskim przykłady typu maïs [ma.is] ‘kukurydza’ i mais [mɛ] ‘ale’ pokazują, że ï jest znakiem informującym, iż w wymowie powinno się zachować głoskę i; ukraińska litera ï jest znakiem jotacyzowanego i, wymawia się ją jako ji.
W polskich drukach pochodzących z XIX wieku znak ï nie jest pożyczką ukraińską, lecz odnosi się do stosowanych wówczas w piśmiennictwie europejskim konwencji graficznych. Używano go nie tylko po literze samogłoskowej, lecz również po literze spółgłoskowej – wówczas ï było zarówno znakiem miękkości, jak i sylabotwórczej głoski i (powinno być wymówione jako i, a nie zredukowany do j). W przytoczonym w pytaniu przykładzie odpowiedni wyraz [pïarówRed.] czytało się zatem [p’i-aruf], względnie [p’i-jaruf], nie zaś [p’jaruf], co jest zresztą zgodne z etymologią tej potocznej nazwy Zakonu Kleryków Regularnych Ubogich Matki Bożej Szkół Pobożnych. Określenie pijar pochodzi bowiem od łacińskiego przymiotnika pius ‘pobożny’, poprawnie wymawianego [p’i-us], nigdy zaś [p’jus]. Konieczność wprowadzania do polskich druków znaku ï związana była z tym, że jeszcze do XIX wieku litera i odpowiadała aż trzem dźwiękom: [i], [y], [j], była także znakiem miękkości poprzedzających ją spółgłosek. Jednak w XIX wieku na oznaczenie tych głosek z wolna ustaliły się i weszły w użycie litery, którymi dysponuje współczesny alfabet polski.
Warto na koniec zaznaczyć, że polskie konwencje graficzne bardziej bądź mniej dynamicznie kształtowały się od początków piśmiennictwa na ziemiach polskich, choć przełomową rolę odegrali w zasadzie XVI-wieczni drukarze. Jeszcze w latach 30. XX wieku w różnych drukach można było spotkać tzw. e kreskowane, którego dziś już się nie stosuje w ogóle. Jeden z najbardziej popularnych podręczników gramatyki historycznej języka polskiego podaje, że é zostało usunięte przepisem ortograficznym z 1891 roku – jak widać na tym przykładzie, często przepisy i praktyka drukarska chodziły różnymi drogami, nierzadko się rozmijając.
Piotr Sobotka, Uniwersytet Mikołaja Kopernika

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... Warszawie. Dnia 31 lipca 1807 Linde wypożyczył sprzęt drukarski od pijarów i urządził drukarnię w swoim mieszkaniu w Pałacu Saskim. Działała...
  • ... z polskim językiem wykładowym w miejsce łaciny, prowadzone przez księży pijarów (1774-1820). W 1783 August Sułkowski ogłosił w Warszawie "Ustawę...
  • ... zakonnego gimnazjum, jakie kilkadziesiąt lat temu założyli w miasteczku ojcowie pijarzy, obstawał, żeby barana ustrojono w weselne wstążki, w majowe wieńce...

Encyklopedia

pijarzy, Zakon Kleryków Regularnych Ubogich Matki Bożej Szkół Pobożnych, Ordo Clericorum Regularium Pauperum Matris Dei Scholarum Piarum (SchP, SP),
zakon o charakterze apostolskim;
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


E-BOOK na DZIEŃ JĘZYKA OJCZYSTEGO

Poprawnej polszczyzny warto uczyć się przez całe życie!
Poznaj odpowiedzi językoznawców na najczęściej zadawane pytania.

18 najczęściej zadawanych pytań w internetowej poradni językowej PWN

Wyślij
Dzień Języka Ojczystego – pobierz darmowy e-book!