układ

Wielki słownik ortograficzny PWN

u•kład -du, -dzie; -dów: układ gwiazd, ale: Układ Słoneczny (astr.); Układ Warszawski
U•kład War•szaw•ski U•kładu War•szaw•skiego, U•kładzie War•szaw•skim (skrót: UW)

Słownik języka polskiego PWN

układ
1. «uporządkowany według określonych zasad lub właściwości szereg przedmiotów, zdarzeń itp.; też: sposób uporządkowania lub rozmieszczenia czegoś»
2. «całość składająca się z powiązanych wzajemnie elementów»
3. «umowa, zwłaszcza między państwami»
4. «powiązania, relacje między ludźmi, państwami itp.»
5. «zespół narządów współpracujących ze sobą w wykonywaniu określonych funkcji w organizmie»
6. «zespół części lub mechanizmów w maszynie albo urządzeniu wykonujący określoną pracę»

• układowy
autonomiczny układ nerwowy «część układu nerwowego kręgowców unerwiająca narządy wewnętrzne i regulująca ich czynności»
centralny układ nerwowy «zasadnicza część układu nerwowego, u kręgowców składająca się z mózgu i rdzenia kręgowego»
kartezjański układ współrzędnych «układ dwóch współrzędnych na płaszczyźnie, przecinających się pod kątem prostym, lub trzech współrzędnych w przestrzeni przecinających się w jednym punkcie pod kątem prostym»
nieoznaczony układ równań «układ równań mający nieskończenie wiele rozwiązań»
obwodowy układ nerwowy «nerwy i zwoje nerwowe pośredniczące w wymianie informacji między mózgiem i rdzeniem kręgowym a narządami i tkankami»
okresowy układ pierwiastków chemicznych «zestaw wszystkich pierwiastków chemicznych, uszeregowanych według ich rosnącej liczby atomowej»
oznaczony układ równań «układ równań, mający skończoną ilość rozwiązań»
sprzeczny układ równań «układ równań niemający rozwiązania»
układ adaptacyjny «układ sterowania, w którym sposób działania części sterującej zmienia się samoczynnie w zależności od warunków pracy»
układ antytetyczny «sposób zdobienia, w którym powtarzające się elementy leżą naprzeciw siebie po obu stronach osi symetrii»
układ chłonny, limfatyczny «układ naczyniowy kręgowców stanowiący uzupełnienie układu krwionośnego w odżywianiu tkanek, dostarczaniu im tlenu, odprowadzaniu produktów przemian tkankowych i roznoszeniu hormonów»
układ dokrewny, wewnątrzwydzielniczy «narządy i tkanki organizmu wytwarzające hormony bezpośrednio do krwi, oddziałujące wybiórczo na określone komórki i tkanki organizmu»
układ dyspersyjny, rozproszony «układ fizycznie niejednorodny, składający się z fazy rozpraszającej i znajdującej się w niej w postaci drobnych cząstek fazy rozproszonej»
układ fizyczny «zespół obiektów, które mogą sobie przekazywać energię i oddziałują na siebie»
układ graficzny «rozmieszczenie tekstu, ilustracji i ozdób w książce, gazecie, na plakacie itp.»
układ heterogeniczny, niejednorodny, wielofazowy «układ, w którym występują różne fazy i który może być utworzony przez jedną lub kilka substancji chemicznych»
układ hiperstatyczny «układ mechaniczny, w którym nie można obliczyć sił działających w poszczególnych jego elementach wyłącznie za pomocą równań statyki, ale trzeba również uwzględnić wielkości odkształceń»
układ homogeniczny, jednorodny, jednofazowy «układ, w którym występuje tylko jedna faza, utworzony przez jedną lub kilka substancji chemicznych w tym samym stanie skupienia»
układ jednostek miar «usystematyzowany zbiór jednoznacznie określonych jednostek miar wielkości fizycznych»
układ jezdny «część podwozia pojazdu złożona z kół, zawieszenia i ramy podwozia»
układ katadioptryczny «układ optyczny, w którym wykorzystane jest zjawisko odbicia i załamania światła»
układ kierowniczy «urządzenie służące do zmiany lub zachowania kierunku jazdy»
układ krążenia, naczyniowy «układ składający się z dwóch układów: krwionośnego i chłonnego»
układ krwionośny «zespół naczyń rozprowadzających krew»
układ mięśniowy «zespół wszystkich mięśni w organizmie ludzkim lub zwierzęcym»
układ nerwowy «zespół narządów organizmu ludzkiego lub zwierzęcego odbierających bodźce ze świata zewnętrznego i wewnętrznego, przewodzących podrażnienia nerwowe oraz kierujących odruchami organizmu»
układ nerwowy limbiczny «zespół różnych struktur mózgowych kierujących stanami emocjonalnymi oraz podstawowymi popędami biologicznymi»
układ nerwowy przywspółczulny, parasympatyczny «część autonomicznego układu nerwowego, która unerwia narządy wewnętrzne i reguluje ich czynności, m.in. hamuje akcję serca i pobudza wydzielanie gruczołów trawiennych»
układ nerwowy współczulny, sympatyczny «część autonomicznego układu nerwowego, która unerwia narządy wewnętrzne i reguluje ich czynności, m.in. przyśpiesza akcję serca i hamuje wydzielanie gruczołów trawiennych»
układ oddechowy «płuca oraz zespół narządów tworzących drogi oddechowe, którymi powietrze dochodzi do płuc i zostaje z nich wydalone»
układ odniesienia
1. «układ współrzędnych związanych z ciałem, względem którego rozpatruje się ruch innych ciał»
2. «coś stałego, do czego porównuje się jakąś rzecz, sprawę itp.»
układ optyczny «zbiór elementów optycznych (soczewek, zwierciadeł itp.) tworzących obrazy przedmiotów, stosowany w przyrządach optycznych»
układ piątkowy «układ liczb mający za podstawę liczbę 5, operujący cyframi od zera do czwórki włącznie»
układ planetarny «gwiazda i krążące wokół niej planety»
układ pokarmowy, trawienny «narządy, które pobierają pokarm, trawią, wchłaniają go i wydalają części niezużyte»
układ równań «zestawienie równań, które mają być wszystkie spełnione przez te same wartości niewiadomych»
układ scalony «miniaturowy układ elektroniczny, którego elementy składowe są wytworzone wewnątrz lub na powierzchni wspólnego podłoża i są połączone w sposób nierozłączny»
układ SI «międzynarodowy układ jednostek miar»
Układ Słoneczny «zespół ciał niebieskich złożony ze Słońca i obiegających dokoła niego ośmiu planet»
układ współrzędnych «zestawienie linii osi współrzędnych, względem których określamy położenie punktów na płaszczyźnie lub w przestrzeni»
układ zachowawczy «układ fizyczny, w którym nie występuje wymiana energii z otoczeniem ani jej zamiana wewnątrz układu na ciepło»
układ zbiorowy «porozumienie dotyczące warunków pracy, zawierane między pracowniczymi związkami zawodowymi i pracodawcami»
układy «pertraktacje, rozmowy prowadzone w celu zawarcia porozumienia»
rozwiązanie układu równań «układ liczb, które spełniają dany układ równań»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

Układ Słoneczny i bank centralny
3.07.2002
Dzień dobry,
Chciałam zapytać o pisownię wielką i małą literą. Szczerze powiedziawszy, sprawia mi ona najwięcej problemów. Bank Centralny czy bank centralny – pisząc o NBP? Układ Słoneczny czy układ słoneczny? Podejrzewam, że jeszcze będę korzystać z państwa pomocy, bardzo dziękuję za odpowiedź na to pytanie.
Joanna B.

układ SI
25.04.2003
Witam serdecznie!
1) W tekstach fizycznych coraz częściej spotykam zapis Układ SI. Jest on niepoprawny, prawda?
2) W jaki sposób zapisać nazwy wydawnictw: wydawnictwo Zamiast Korepetycji oraz wydawnictwo Nowa Epoka?
3) Czy w poniższym tekście poprawnie zostały odmienione nazwiska obce: prace naukowe Antoine’a L. Lavoisiera i Josepha Priestleya?
Z góry dziękuję za odpowiedź i pozdrawiam.
Cytować zgodnie z oryginalnym układem?
4.11.2014
Szanowni Państwo,
czy cytując tekst, musimy cytować go zgodnie z jego układem? Na przykład tekst pisany jest ciągiem, a lepsze byłoby jego wypunktowanie (bez zmiany treści) lub inna sytuacja: w tekście źródłowym stosowano jako punktory myślniki, a ja chciałabym dostosować tekst do swoich wytycznych i zamiast myślników użyć liter alfabetu: a)…, b)… itd.
Dziękuję za odpowiedź

Ciekawostki

Układ odniesienia
Czyli: tło; pewien porządek rzeczy, w związku z którym możemy rozpatrywać jakieś sprawy. Przenośnia tkwiąca w słowie odniesienie jest tak zatarta, jak w samym słowie przenośnia.
Mówimy „Na układy nie ma rady”, mając na myśli to, że człowiek bywa bezsilny wobec faktów od niego niezależnych, zwłaszcza spowodowanych przez osoby pozostające w jakichś układach.

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... powodu, chociaż w otaczającym nas świecie wiele jest takich całościowych układów, ich rodzajów jest bardzo mało w porównaniu z liczbą możliwych...
  • ... ze swą nową sytuacją, wyobraźnię swą kieruje w stronę oceniającego układu odniesienia, którego norm i wartości wcale nie podzielać, a jednak...
  • ... krzywdę z tego względu, że powodują nieraz duże problemy w układzie kostnym. Zwłaszcza w młodym wieku, kiedy to wszystko się rozrasta...

Encyklopedia PWN

pojęcie stosowane w fizyce i in. naukach mat.-przyr. oraz w technice, oznaczające wyodrębniony z otaczającego świata obiekt lub zbiór obiektów, którego właściwości lub zjawiska w nim zachodzące są przedmiotem badań;
układ narządów, system organów,
anat. zespół narządów współpracujących ze sobą w wypełnianiu jednej z podstawowych funkcji organizmu, jak np. oddychanie, trawienie pokarmu;
mat. zbiór (skończony lub nie) równań postaci f1(x) = g1(x), ... , fN(x) = gN(x), gdzie fi, gi (i = 1, ... , N) są funkcjami określonymi w pewnym zbiorze A o wartościach w zbiorze B, a x = (x1, ... , xn) jest zbiorem niewiadomych.
układ odniesienia, w którym ciało odosobnione spoczywa lub porusza się ruchem jednostajnym prostoliniowym.
Układ ZSRR–RFN, Układ między Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich a Republiką Federalną Niemiec,
układ podpisany w Moskwie 12 VIII 1970;
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2020

Przyłącz się do V edycji plebiscytu PWN i zgłoś swoją propozycję.
UWAGA! Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe, ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!
Powiedz o plebiscycie swoim znajomym.

Głosy można oddawać do
30 listopada 2020 r.

Wyślij
Weź udział w akcji „Młodzieżowe Słowo Roku 2020”!