ojciec

Wielki słownik ortograficzny

oj•ciec oj•ca, C. oj•cu, W. oj•cze; oj•cowie, oj•ców (skrót: o.): ojcowie paulini, ojcowie Kościoła, ale: Ojciec Święty (= Bóg Ojciec), Ojciec Święty a. ojciec święty (= papież)
oj•ciec założyciel oj•ca założyciela, oj•cu założycielowi; oj•cowie założyciele, oj•ców założycieli
Oj•ców -cowa, -cowie; przym.: ojcowski

Słownik języka polskiego

ojciec
1. «mężczyzna, który ma własne dziecko lub dzieci»
2. «samiec zwierząt mających potomstwo»
3. «ten, kto coś stworzył, wynalazł, zainicjował lub był czyimś wzorem, natchnieniem itp.»
4. «poufale o własnym mężu, ojcu dzieci albo o starszym mężczyźnie»
5. «w religii chrześcijańskiej: Bóg»
6. «tytuł używany w niektórych zakonach w stosunku do zakonnika mającego święcenia»

• ojcowski
biologiczny ojciec «mężczyzna, który spłodził dziecko (w stosunku do tego dziecka)»
Bóg Ojciec «w religii chrześcijańskiej: pierwsza osoba Trójcy Świętej»
naturalny ojciec «ojciec nieślubnego dziecka w stosunku do tego dziecka»
ojciec chrzestny
1. «mężczyzna przedstawiający do chrztu osobę chrzczoną»
2. «przywódca mafijny we Włoszech i w Stanach Zjednoczonych»
3. «inicjator lub patron czegoś»
ojciec duchowny «spowiednik»
samotny ojciec «mężczyzna wychowujący swoje dziecko sam, bez żony»
ojcowie «przodkowie»
ojcowie jezuici, karmelici itp. «zakon jezuitów, karmelitów itp.»
Ojcowie Kościoła «autorzy dzieł teologicznych z pierwszych wieków chrześcijaństwa, uznani przez Kościół za autorytet w sprawach tradycji religijnej»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

ojciec macochy
14.12.2013
Witam serdecznie,
ostatnimi czasy zastanawiam się, czy jest jakaś przyjęta nazwa dla ojca macochy. Druga żona ojca to macocha, a jego córka z pierwszego małżeństwa to pasierbica dla macochy. Czy istnieje jakaś nazwa ojca macochy dla pasierbicy i jak to wygląda w drugą stronę.
Pozdrawiam
System nazw pokrewieństwa i powinowactwa rodzinnego był w dawnej polszczyźnie bardzo rozbudowany. Obejmował około 600 jednostek leksykalnych. Dokonujące się zmiany społeczne, obyczajowe, a zwłaszcza dezintegracja rodów znalazły odzwierciedlenie w postaci radykalnego ograniczenia tego zasobu leksykalnego. Na początku XX w. było ponad 70, a we współczesnej polszczyźnie w powszechnym użyciu pozostaje niewiele ponad 20 nazw.
Postawione pytanie dotyczy nazw stopni tzw. pokrewieństwa (niepełnego) zastępczego. Podstawowe terminy z tego zakresu to:
  • macocha 'druga żona ojca względem jego dzieci z poprzedniej żony', inaczej: druga matka, macoszka, macoszysko; por. także określenia: macoszyć 'być drugą żoną ojca', macochować 'postępować po macoszemu';
  • ojczym 'drugi mąż matki', inaczej: ojciec ojczymowi (w opozycji do ojca rodzonego), ojczak, drugi ojciec, półrodzic; por. też ojcować 'zastępować ojca';
  • ojczym i macocha, inaczej: półrodzice;
  • pasierb 'syn męża albo syn żony z poprzedniego małżeństwa', inaczej: ojczymak macoch, macoszak;
  • pasierbica 'córka męża albo córka żony z poprzedniego małżeństwa';
  • półbrat 'brat zrodzony z tego samego ojca, ale z innej matki, albo z tej samej matki, ale z innego ojca'; inaczej: półrodzony brat, przyrodni brat;
  • półsiostra 'siostra zrodzona z tego samego ojca, ale z innej matki, albo z tej samej matki, ale z innego ojca'; inaczej: półrodzona siostra, przyrodnia siostra;
  • naddziad (region.) 'ojciec ojczyma lub macochy dla pasierba lub pasierbicy'; inaczej drugi dziad(ek), nowy dziadek;
  • nadbaba (region.) 'matka ojczyma lub macochy dla pasierba lub pasierbicy'; inaczej: druga baba/babcia, nowa babcia;
  • pasierba i pasierbic (region.) 'córka i syn pasierba/pasierbicy'.
W różnych okresach historycznych i w różnych regionach te ostatnie nazwy miały różne znaczenia.
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski
ojciec Wirgiliusz
18.05.2012
Szanowni Eksperci,
jakie jest pochodzenie słów popularnej niegdyś piosenki „Ojciec Wirgiliusz uczył dzieci swoje...”? W książce D. Comparettiego Wergiliusz w średniowieczu z 1895 roku spotkałem się z teorią, że piosenka ta nawiązuje do średniowiecznej legendy, przedstawiającej poetę rzymskiego Wergiliusza jako maga. Czy takie wytłumaczenie jest prawdopodobne?
Z poważaniem,
Piotr Michałowski
Nie trzeba chyba nawet przywoływać legend, żeby uświadomić sobie, że poeta rzymski Wergiliusz (70–19 p.n.e.), jeszcze w XIX w. nazywany u nas Wirgiliuszem, był uznawany w wiekach średnich za postać niezwykłą. Najlepszym dowodem będzie jego rola przewodnika po Piekle i Czyśćcu, jaką mu powierzył Dante w Boskiej komedii.
Objaśnienie źródła takiego utworu jest zapewne niezwykle trudne, ale opinię Domenica Comparettiego (1835–1927) z pewnością można traktować poważnie, był on bowiem wybitnym włoskim filologiem, profesorem Uniwersytetu we Florencji i doktorem honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Jan Grzenia
Matka Teresa i ojciec Pio
16.02.2012
Dzień dobry!
Słownik ortograficzny zaleca pisać Matka Teresa – dużymi literami. Dlaczego? I czy w związku z tym ojciec Pio też powinien być Ojcem Pio?
Pozdrawiam
ES
Sądzę, że mogą być co najmniej trzy przyczyny. Najpierw musimy uwzględnić zwyczaj językowy, bo taka nazwa już dość dawno chyba utrwaliła się w polskich tekstach. Zwyczaj zaś ukształtował się zapewne w wyniku użycia wielkiej litery dla wyrażenia szacunku dla tej sławnej misjonarki.
Mamy też charakterystyczną asymetrię w zwracaniu sie do zakonników. Ojcem można nazwać każdego zakonnika będącego kapłanem, zaś wyraz matka jest używany tylko w odniesieniu do zakonnicy pełniącej wyższe funkcje(na ogół w połączeniu matka przełożona). To może sprawiać, że wyrażenie Matka Teresa uznano za indywidualne, odmawiając tej cechy wyrażeniu ojciec Pio.
Muszę też zauważyć, że forma matka Teresa bez kontekstu byłaby niejasna. Wielka litera pozwala rozwiać te wątpliwości. W przypadku ojca Pio takich wątpliwości raczej nie ma.
Wniosek: piszmy Matka Teresa i ojciec Pio.
Jan Grzenia

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... Opowiedział również, jak to matka wtajemniczyła go w
    przyczyny ucieczki
    ojca z kraju, a także pochwalił się znajomością
    prawdziwej historii Polski...
  • ... się cienie: smukły - stojącej nieruchomo klientki oraz pękaty i ruchliwy - ojca. Jeszcze mogłem stąd zwiać. Wkrótce cień ojca pochylił się do...
  • ... Anna. - W końcu rodzice się rozeszli. Zostaliśmy z matką, ale ojciec nas porwał i wywiózł do urszulanek w Tarnowie. Stamtąd z...

Encyklopedia

Bóg Ojciec, Ojciec,
w chrześcijaństwie imię pierwszej Osoby Trójcy Świętej;
wieś w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim (gmina Skała), w południowej części Wyż. Olkuskiej, w dolinie Prądnika, na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego;
3 święci, Ojcowie Kościoła z IV w., pochodzący z Kapadocji: Bazyli Wielki, Grzegorz z Nazjanzu, Grzegorz z Nyssy
starożytni pisarze-teologowie chrześcijańscy, żyjący od II do przełomu VII i VIII w., których pisma wywarły znaczny wpływ na wykrystalizowanie się doktryny chrześcijańskiej i jej obronę przed herezjami;
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego