Skąd się wzięły ciuchy?

 
Skąd się wzięły ciuchy?
20.04.2012
Jaka jest etymologia słowa ciuch? Czy to prawda (jak chce Wikipedia), że to jidyszyzm?
Etymologia słowa ciuch, lm -y, jest dość „przewrotna”: wyraz ten zapożyczyliśmy z języka jidysz, lecz przedtem polszczyzna zaznaczyła swój udział w powstaniu jednej z jego form. W jidysz słowo ציך cich (czyt. [c-ich]) oznacza ‘powłokę (na kołdrę lub pierzynę)’ i podobnie jak w dawnym niemieckim (śwniem. zich ziehen), z którego się wywodzi, jest rzeczownikiem utworzonym od czasownika ציען cien (czyt. [c-ijen]) ‘ciągnąć, wlec’ pochodzącego z niem. ziehen ‘ciągnać’. W jidysz, jak widać, czasownik ten rozszerzył swe znaczenie o ‘wlec’, zaś forma ציכל cichl (czyt. [c-ichl], z sylabicznym [l]) powstała pod wpływem polskiego modelu słowotwórczego i odpowiada formie zdrobniałej zawartej w wyrazie polskim ‘powłoczka (na poduszkę)’. Obie te rzeczy razem, czyli – jak byśmy współcześnie powiedzieli – ‘komplet pościelowy’, to w jidysz ציכן cichn, od czego pochodzą polskie ciuchy.
Jak słowo to przedostało się do polszczyzny i dlaczego zmieniło znaczenie, można sobie spróbować wyobrazić. Bielizna pościelowa to jedna z tych rzeczy, które dawniej ludzie zabierali – żeby nie powiedzieć: ciągnęli – ze sobą jako przesiedleńcy, wygnańcy, uciekinierzy lub – jak Żydzi – „wieczni tułacze”. Pościel, kiedy jest brudna, nieświeża, budzi niesmak i odrazę, podobnie jak brudne ubranie. Poza tym pościel oraz łóżko w polszczyźnie ‘ubiera’ i ‘rozbiera’ się, podobnie jak odzież. Ponadto, dawniej bielizna pościelowa bywała pożądanym i niekoniecznie tanim artykułem, który musiał znaleźć się w posagu każdej panny. Łatwo można ją chyba było kupić z drugiej ręki, bo wielu emigrantów w końcu decydowało się na jej sprzedaż, by nie wlec zbędnego bagażu w nieznane. Wszystkie te elementy mieszczą się w znaczeniu współczesnego słowa polskiego ciuchy.
Ewa Geller, prof., Uniwersytet Warszawski
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe słowo roku 2019

Zapraszamy do udziału w plebiscycie na Młodzieżowe słowo roku 2019. 
Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!

Pobierz bezpłatny e-book
„Pułapki ortografii"
prof. Jerzego Bralczyka!

Uwaga, do ebooka zostały dołączone informacje handlowe w rozumieniu ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną, toteż jego zamówienie wymaga wyrażenia poniższych zgód.

Wyślij

Weź udział w akcji „Młodzieżowe słowo roku 2019” i odbierz darmowy e-book!