(Z)nachodzić czy (z)najdować?

 

(Z)nachodzić czy (z)najdować?

30.11.2020

Dzień dobry!

Istnieje podobieństwo między znajdowaniem a chodzeniem. Lazł-znalazł, idę-znajdę, chodził-znachodził, szoł-naszoł, idu-najdu. Czy to cecha wyłącznie języków słowiańskich?


Pozdrawiam

Marcin Nowak

Odpowiedź mogłaby być bardzo krótka ― twierdząca, jednoznacznie przy tym potwierdzająca Pańską intuicję. Ale też pozostawiająca zbyt wiele wątpliwości. W polszczyźnie (języku ogólnym) czasownik iść ma skomplikowaną odmianę, wymagającą w czasie przeszłym, trybie przypuszczającym użycia odrębnego (w stosunku do id-//idź-) tematu szed- / sz-. Sprawia to niemałą trudność mówiącym, do czego dołącza się wspomniana oboczność w czasie przeszłym (szed-ł ale sz-ła, z niepoprawnym szłem zam. szedłem). Nie można tych różnic w tematach fleksyjnych wyjaśnić zjawiskami fonetycznymi, dokonującymi się w toku historycznego rozwoju. Prasłowiańskie iść to *id-ti, a przykładowemu szedł ← *xьd-lъ bliżej – jak widać – do *xod-i-ti, czyli chodzić. Opisany tu czasownik podstawowy iść pojawia się w licznych czasownikach pochodnych (np. wejść, wyjść, zejść, odejść, zajść, wzejść itp.). Wypada tu nadmienić, że nieprzypadkowo opisują one rozmaite czynności związane z ruchem. Nie inaczej jest w interesującym Pana przykładzie.

Słownik etymologiczny języka polskiego Wiesława Borysia (2008) dzisiejsze znaleźć ( w takiej postaci, z przedrostkiem z-) pojawiające się już w XIV w.) wywodzi z wcześniejszego naleźć ‘znaleźć, odkryć, odszukać’ (stąd np. wynalazek) i najść ← *na-idti (staropolskie: najć, naść), w oby wypadkach potwierdzonego licznymi przykładami w językowych zabytkach (por. z Psałterza Floriańskiego: Naleziona bądź ręka twoja wszem nieprzyjacielom twojim, prawica twoja najdzi ‘niech znajdzie’ wszystki, jiż cie nienaźrzą ‘nienawidzą’). Od obu postaci tworzono czasowniki wielokrotne (iterativa), z których tylko (z)najdować (a nie stp. nalazować) znane jest dzisiejszej polszczyźnie, ale już wielokrotności nie wyraża. Sprawa jest więc dawna i wymaga szukania w odległej językowej przeszłości. Możemy też wesprzeć się bardziej przejrzystymi przykładami z gwar. Na Podhalu i Orawie np. doszło do wyrównania i mamy: nojdem, nojdziesnaseł, nasła, a to dopasowane do bezokolicznika nachodzić (Ludzie tam jesce do dziśka nachodzo ‘znajdują’ kości). W podanych przez Pana formach (znanych gwarom Małopolski i wschodniego pogranicza) odzywają się echa podobnych w istocie procesów, por.: znachodził i znaszoł (= *znaszedł) albo śląskie znodł, znodła ‘znalazł, znalazła’ (= *znajdł, *znajdła; utworzone na temacie (z)najd-), np. Ani sie niy pomiarkowała, jak sie w pszczyńskim hereście znodła.

Na koniec działająca na wyobraźnię kwestia zasadniczego podobieństwa znaczenia i form tego prasłowa w językach słowiańskich (np. w j. czeskim: najít i nalézt ‘(z)najść, (z)naleźć’, nacházet ‘nachodzić = znajdować’ nalézat ‘nałazić, znajdować’). Czasownik ruchu właściwego człowiekowi (antropocentryzm języka) doskonale opisuje sytuację, kiedy przemieszczając się niespiesznie, natrafiamy na coś, napotykamy coś. Jak się wydaje, w tym poznawczym doświadczeniu zbliżamy się do ogólnoludzkich uniwersaliów, ale do rozstrzygnięcia postawionego przez Pana w zamknięciu pytania, jak to jest w różnych językach świata, potrzebne byłyby dokładniejsze badania kontrastywne, wymagające gruntownej znajomości etymologii tożsamych lub pokrewnych znaczeniowo słów w tych językach. Przyznam z pokorą, że nie podjąłbym się takiego zadania.

Kazimierz Sikora, Uniwersytet Jagielloński
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2021!

Zapraszamy do udziału w plebiscycie na Młodzieżowe Słowo Roku 2021!

Pobierz e-book i bądź na bieżąco!

Zakamarki młodej polszczyzny.

Nie przegap swoich promocji i zniżek!
Administratorem danych osobowych jest Wydawnictwo Naukowe PWN S.A. z siedzibą w Warszawie (02-460), ul. G. Daimlera 2. Dane mogą być udostępniane na rzecz PZWL Wydawnictwo Lekarskie Sp. z o. o. oraz ePWN sp. z o.o. w celu ułatwienia Użytkownikowi założenia konta w serwisie tych spółek. Więcej informacji o zasadach przetwarzania danych, w tym przysługujących prawach, znajdziesz w Polityce Prywatności.
Wyślij

WEŹ UDZIAŁ W AKCJI "MŁODZIEŻOWE SŁOWO ROKU 2021"!