dlaczego Rzym, a nie Roma?

 
dlaczego Rzym, a nie Roma?
28.11.2007
Jak doszło do tego, że w języku polskim (i podobnie w innych językach słowiańskich) oryginalna nazwa Roma przekształciła się w Rzym?
Z poważaniem,
Piotr
W większości języków łacińska nazwa Roma posiada podobnie brzmiące odpowiedniki, np. ang. Rome, fr. Rome, lit. Roma, a nawet chiń. luo.ma. Inaczej rzecz się przedstawia w językach słowiańskich (por. ros. Рим, czes. Řím, pol. Rzym, białorus. Рым, chorwackie Rim itd.) i w języku irlandzkim, gdzie ta nazwa ma postać An Róimh. Wyjaśnienia tego stanu mogą być co najmniej dwa: albo o z jakiegoś powodu przeszło w i (co bez mocnych argumentów wydaje się bardzo dziwne), albo pierwotna wymowa tego segmentu była dyftongiczna, nie [o], ale [oi], a dyftong z kolei na gruncie słowiańskim w wyniku działania prawa sylaby otwartej przechodził w samogłoskę i. Tę drugą hipotezę zdaje się potwierdzać irlandzka wersja tej nazwy; nie jest to jednak ze względu na odosobnienie ślad wystarczający do tego, aby można było zbudować na nim spójne wyjaśnienie. Aleksander Brückner podaje, że włoskie om, on przechodziło stale w im, in, czego dowodzą przykłady Jakin < Ankona, Labin < Albona, Skradin < Skardona, Nin < Nona. Brückner jednak, nie podając argumentów, które doprowadziły do takiej zmiany, niczego nie wyjaśnia, a wręcz zaciemnia obraz.
Ciekawych wniosków dostarczają derywaty tej nazwy w języku niemieckim, w którym samogłoska o ulega ścieśnieniu, por. römisch ‘rzymski’, Römer ‘Rzymianin’. W zwulgaryzowanej łacinie długie o nie tylko w derywatach, ale również w wyrażeniu Roma wymawiane było wyżej niż w łacinie klasycznej, prawdopodobnie jak długie u, co potwierdzają m.in. arabsko-osmańskie (rūmī ‘wschodniorzymski, grecki’) i staroujgurskie (rumi ‘rzymski’) tłumaczenia greckiego przymiotnika romaios ‘rzymski’ (zapożyczonego rzecz jasna z łaciny i być może wymawianego w tym czasie jako roumaios), a wreszcie i wyrazy słowiańskie (do których leksem ten wszedł za pośrednictwem języka greckiego). Indoeuropejskie długie u na gruncie języków słowiańskich przechodziło w y, które z kolei w późniejszej fazie rozwoju języków słowiańskich w wielu wypadkach zbliżało się artykulacją do palatalizującej głoski i, stąd właśnie staro-cerkiewno-słowiańska postać Rimъ (z twardym jerem na końcu) i zbliżone do tej nazwy odpowiedniki w innych językach słowiańskich. Inicjalna głoska [ž] w języku polskim i [ř] w czeskim to efekt rozwoju w tych językach spalatalizowanego r (por. ros. река [rieka] – pol. rzeka).
Piotr Sobotka, Uniwersytet Mikołaja Kopernika
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2021!

Zapraszamy do udziału w plebiscycie na Młodzieżowe Słowo Roku 2021!

Pobierz e-book i bądź na bieżąco!

Zakamarki młodej polszczyzny.

Nie przegap swoich promocji i zniżek!
Administratorem danych osobowych jest Wydawnictwo Naukowe PWN S.A. z siedzibą w Warszawie (02-460), ul. G. Daimlera 2. Dane mogą być udostępniane na rzecz PZWL Wydawnictwo Lekarskie Sp. z o. o. oraz ePWN sp. z o.o. w celu ułatwienia Użytkownikowi założenia konta w serwisie tych spółek. Więcej informacji o zasadach przetwarzania danych, w tym przysługujących prawach, znajdziesz w Polityce Prywatności.
Wyślij

WEŹ UDZIAŁ W AKCJI "MŁODZIEŻOWE SŁOWO ROKU 2021"!