dupościsk

 
dupościsk
2.07.2009
Jak wyglądałby porządny słownikowy artykuł dupościsk, zwłaszcza co do liczby uwzględnionych znaczeń oraz związanych z nimi kwalifikatorów typu pot., środ., wulg. etc.? Z internetu wynika, że słowa tego używa się w bardzo różnych sytuacjach, od tuningu samochodu po walkę z alkoholizmem (nie udało mi się rozgryźć tego aowskiego znaczenia). Czy użycie tego słowa w stosunkowo niewinnym znaczeniu strach będzie zrozumiałe, czy też wywoła w odbiorcy skrajnie inne, niepożądane skojarzenia?
Wyrazu dupościsk nie rejestruje Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów (PWN), który odnotowuje 110 jednostek języka związanych z wyrazem dupa. Gdyby jednak miał tam się znaleźć w kolejnym wydaniu, zgodnie z klasyfikacją autora Macieja Grochowskiego zostałby uznany za jednostkę powszechnie wulgarną i opatrzony kwalifikatorem wulg. Nie jestem jednak przekonany czy wyraz dupościsk powinien już do słownika trafić. Grochowski rejestruje w swoim słowniku wulgaryzmy rozpowszechnione w języku ogólnym, a skoro dupościsku tam nie ma, znaczy to, że w języku ogólnym jest jeszcze nieużywany. Małe rozpowszechnienie potwierdza także moje badanie internetowe – wyraz dupościsk ma bardzo niską frekwencję w Internecie. W Korpusie Języka Polskiego PWN nie udało mi się wyszukać żadnych wystąpień tego słowa. Gdyby na podstawie kontekstów użycia wyrazu w Internecie wyodrębniać poszczególne znaczenia słowa dupościsk można by dziś wyodrębnić zaledwie jedno zrozumiałe – ‘strach’. Przytaczam cytat związany z paralotniarstwem: „(…) po starcie jest kilkaset meterków do matki ziemi, co może spowodować u pilota nieobytego z powietrzem i wysokością mocny dupościsk (…)”. Znaczenie związane z leczeniem alkoholizmu jest jeszcze nieostre, na co też zwrócił Pan uwagę: „nie udało mi się rozgryźć tego aowskiego znaczenia”.
Pod względem gramatycznym da się o wyrazie dupościsk powiedzieć więcej. Jest to złożenie z wykładnikiem w postaci morfemu łącznikowego -o-. W polszczyźnie wyrazy złożone tworzone są w ten sposób seryjnie: marszobieg, powieściopisarz, chłoporobotnik itd. Rzeczownik dupościsk należy do klasy singulare tantum – pozbawiony jest form liczby mnogiej. W Indeksie a tergo zawierającym wszystkie hasła Uniwersalnego słownika języka polskiego PWN, ułożone w odwróconym porządku alfabetycznym, znalazłem wyraz o podobnej budowie słowotwórczej – szczękościsk. Zaryzykuję stwierdzenie, że dupościsk został utworzony na wzór wyrazu szczękościsk, który jest terminem medycznym i oznacza ‘mocne zwarcie szczęk i niemożność ich rozwarcia wskutek skurczu mięśni żwaczy, występujące np. przy tężcu i padaczce’. Kiedy przyjdzie definiować i rejestrować w słownikach dupościsk, autorzy hasła z pewnością będą musieli się nagimnastykować, aby równie trafnie i oszczędnie oddać jego znaczenie.
Maciej Czeszewski, Warszawskie Koło Leksykograficzne UW
  1. 2.07.2009
    Natrafiłem na Państwa stronie internetowej na hasło dupościsk oraz na zdanie: „Znaczenie związane z leczeniem alkoholizmu jest jeszcze nieostre, na co też zwrócił Pan uwagę: «nie udało mi się rozgryźć tego aowskiego znaczenia»\'\'. Myślę, że potrafię pomóc. Piszę właśnie książkę o tych środowiskach, opublikowałem na ten temat kilkadziesiąt artykułów; ogólnie rzecz biorąc – mam pojęcie.
    Dupościsk w zasadzie nie występuje w wersji pisanej, jeśli już, to na internetowych forach dyskusyjnych, odwiedzanych przez osoby z problemem alkoholowym, a i wtedy raczej w formie na dupościsku. W języku mówionym dupościsk jest jednoznacznie rozumiany i używany na co dzień.
    W środowiskach, o których mówimy – chodzi oczywiście o członków Wspólnoty Anonimowych Alkoholików oraz klientów poradni odwykowych – częste, choć nie powszechne, jest przekonanie, że problemem alkoholika nie jest alkohol, a już na pewno nie tylko on. Oznacza to, że sama abstynencja nie rozwiązuje problemów psychicznych i emocjonalnych osoby uzależnionej. Z tego z kolei wynika rozróżnienie:
    1. Alkoholik, który osiąga trwałą abstynencję dzięki profesjonalnemu leczeniu odwykowemu, zmianie postaw, zachowań i sposobu myślenia, a także dzięki rozwojowi osobistemu wynikającemu z realizacji w życiu Programu Anonimowych Alkoholików – zdrowieje.
    2. Alkoholik, który tylko utrzymuje abstynencję, nie robiąc nic z wyżej wymienionych – nie pije na dupościsku.
    Dupościsk to nie strach (tego nie należy mylić), dupościsk może natomiast – i dzieje się tak dosyć często – wynikać ze strachu. Przed zwolnieniem z pracy, przed rozwodem, przed konsekwencjami natury prawnej. Inne powody niepicia na dupościsku to złość, pycha i przekora: „Ja wam wszystkim pokażę, udowodnię, że jak chcę, to mogę nie pić”.
    Abstynencja utrzymywana na dupościsku uważana jest za niewiele wartą, a samo określenie ma charakter wysoce pejoratywny, nawet pogardliwy. Typowy przykład zastosowania: „On zupełnie nic z sobą nie robi, tylko nie pije na dupościsku”.
    Meszuge
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2020

Przyłącz się do V edycji plebiscytu PWN i zgłoś swoją propozycję.
UWAGA! Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe, ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!
Powiedz o plebiscycie swoim znajomym.

Głosy można oddawać do
30 listopada 2020 r.

Wyślij
Weź udział w akcji „Młodzieżowe Słowo Roku 2020”!