Czy odmieniać obce wyrazy-cytaty?

 
Czy odmieniać obce wyrazy-cytaty?
21.06.2006
Czy używając obcego słownictwa w polskim tekście (obecná čeština), należy je odmieniać, dodając polską końcówkę (obecną češtiną), spolszczyć cały wyraz (jeżeli tak, w jaki sposób?), czy może zostawić oryginalną pisownię i odmienić wg pisowni czeskiej (obecnou češtinou)?
Jednej reguły do różnych obcych wtrętów ukuć się nie da. Na przykład łacińskie Alma Mater w słownikach figuruje jako nieodmienne, ale czytałem teksty o wychowankach krakowskiej Almae Matris oraz że krakowską Almam Matrem w restytuowano w r. 1400. Wydaje się, że prawidłowa łacińska odmiana uznawana jest przez autorów za jak najbardziej dopuszczalną, a może nawet podkreśla erudycję autora.
Fleksji pokrewnych polskiemu języków słowiańskich nie da się tak łatwo opanować (choćby z racji ich liczby, rosnącej w zastraszającym niektórych tempie), a ponadto mamy przykłady, że się u nas przyjęła odmiana sprzeczna z regułami języka-źródła. Choćby odmiana nazwisk typu Tołstoj, które odmieniamy jak rzeczowniki (Tołstoja), a nie „prawidłowo’’, jak przymiotniki, spierając się ewentualnie o to, czy lepiej pisać Tołstogo, Tołstowo, czy może „po polsku’’ – Tołstego. A czy jest jasne i oczywiste, że o Czechu nazywającym się Zdeňek Burian, stosując „zasadę odmieniania jak w oryginale’’, wypadałoby mówić w miejscowniku: o Zdeňkovi Burianovi, a nie „intuicyjnie’’: o Zdeňku Burianie?
Obecná čeština (tj. środkowoczeska odmiana czeskiego języka potocznego) w tekstach polskich występuje przeważnie w mianowniku i zarysowuje się tendencja do nieodmieniania tego terminu. Ale na przykład w tekstach pisanych przez slawistów znających język czeski (w tomie Studia z filologii słowiańskiej ofiarowane profesor Teresie Zofii Orłoś, UJ, Kraków 2000) znaleźć można i dopełniacz (obecné češtiny), i miejscownik („w dyskusji o obecné češtině’’). Zapytana zaś przeze mnie dr Klaudia Koczur-Lejk, slawistka z US, popiera dodawanie polskich końcówek, czyli: obecnej češtiny, obecną češtiną.
Spolszczanie całego wyrazu czy terminu nie jest współcześnie częste. Poza tym autorzy wypowiedzi świadomie wybierają np. podniosłą Alma Mater zamiast np. neutralnej uczelni. W interesującym nas przypadku za miarodajne uznaję zdanie prof. Janiny Labochy, że „termin obecná čeština jest trudny do przełożenia na język polski, gdyż nie ma odpowiednika w polskim systemie odmian językowych’’ (O odmianach językowych współczesnej polszczyzny i czeszczyzny, w ww. tomie zbiorowym, s. 133).
Popieram drogę pośrednią: można zostawić czeskie litery, warto śmiało dodawać polskie końcówki fleksyjne, a jako „sygnał obcości’’ stosować kursywę lub cudzysłów.
Artur Czesak, IJP PAN, Kraków
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego