Formy adresatywne (tzw. wokatywne i niewokatywne)
Szanowni Państwo,
bardzo proszę o pomoc w kwestii interpunkcji — czy to zdanie jest zapisane poprawnie: „Najwyraźniej nie rozumiecie, państwo, natury tego problemu” (wiem, że należało by użyć czasownika w trzeciej os. liczby mn., ale moje pytanie dotyczy tego konkretnie zdania i wydzielenia przecinkami wołacza „państwo”).
Z wyrazami szacunku
Anna
Wykorzystajmy to pytanie do nieco szerszego zarysowania obecności form adresatywnych typu: pan, pani i państwo we współczesnej polszczyźnie. Rzeczowniki te pełnią – jako tzw. dystansowe formy adresatywne – funkcję zaimków osobowych (tj. odnoszą się do osoby lub osób, do których zwraca się mówiący). W normie wzorcowej łączą się z orzeczeniem w tzw. pseudotrzeciej osobie liczby pojedynczej lub mnogiej. Określa się ją mianem „pseudotrzeciej”, w gruncie rzeczy bowiem chodzi o drugą osobę liczby pojedynczej lub mnogiej, por. np.
- Co pan o tym sądzi? (= Co ty o tym sądzisz?),
- Co panie o tym sądzą? (= Co wy o tym sądzicie?),
- Co państwo o tym sądzą? (= Co wy o tym sądzicie?).
W normie potocznej bądź w wyniku określonej stylizacji tekstu (wyrażającej ironię, kpinę, deprecjację, groźbę itp.) omawiane tu formy adresatywne łączą się z czasownikami w drugiej osobie, por. np.
- Co pan robisz?
- Co panie wyprawiacie?
- Słyszeliście państwo?
Kolejną cechą omawianych tu form adresatywnych jest to, czy są składniowo zintegrowane ze zdaniem, czy też nie są. Formy niezintegrowane – określane jako wokatywne („wołaczowe”) – stoją poza zdaniem i zasadniczo oddziela się je od sąsiedztwa przecinkami, por. np.
- Pani kochana, co pani wyprawia?
- Panie Tadeuszu, proszę kontynuować.
- Pozwólcie mi, panowie, dokończyć myśl.
- Pozwólcie, drodzy państwo, że przejdę do kolejnego zagadnienia.
- Proszę pani, oni już zapewne dzisiaj nie przyjadą.
- Formy zintegrowane składniowo (niewokatywne) nie są oddzielane lub wydzielane przecinkami, por. np.
- Boga się pan chyba nie boisz!
- Czujcie się państwo jak u siebie w domu.
- Czy pani się przypadkiem nie myli?
- Czy państwo są zadowoleni z podróży?
- Niech mi pan pozwoli opuścić to pomieszczenie.
- Państwo pozwolą, że zapalę papierosa.
- Pozwolą mi panie dokończyć to wystąpienie czy nie?!
- Pozwólcie mi państwo skończyć!
- Proszę państwa do stołu.
- Skąd pani o tym wie?
Reasumując: przywołane w pytaniu wypowiedzenie powinno – przynajmniej w normie wzorcowej – mieć orzeczenie w tzw. pseudotrzeciej osobie (z czego autorka pytania zdaje sobie sprawę). Jeśli zaś chodzi o stronę interpunkcyjną, to w zdaniu tym forma adresatywna jest zintegrowana składniowo, a zatem przecinki są zbędne:
- Najwyraźniej nie rozumieją państwo natury tego problemu.
Treść porady została poprawiona i uzupełniona 13.07.2024 r. Za bezcenne uwagi dotyczące opisywanego zjawiska dziękuję Panu Michałowi Gniazdowskiemu, korektorowi Wydawnictwa Noir sur Blanc. AW