hylaśny i zgęziały

 
hylaśny i zgęziały
23.12.2005
Czy znane są językoznawcom następujące wyrazy (nieobecne w słownikach)? Jakie może być ich pochodzenie?
(c)hylaśny – 'w znaczeniu solidny, potężny, wielki'
zgezić się, zgężony – w znaczeniu 'skurczony (z zimna)'.
Dziękuję za ciekawe i trudne zarazem pytania. Sam jestem z kolei ciekaw, gdzie te słowa zostały zaobserwowane i w jakich sytuacjach, bo być może rozszerzeniu mogłaby ulec nasza wspólna wiedza o ich zasięgu.
Hylachny 'taki, jaki, jak wielki', hylaśny [wym. chylośny] 'taki, taki długi' zapisał w okolicach Opoczna i Kielc Karol Dejna i opublikował w jednej z części Słownictwa ludowego z woj. kieleckiego i łódzkiego (RŁTN XXI: 1975, s. 174). Wydaje mi się, że słowa te pochodzą pośrednio od ile, a początkowe h to „proteza nagłosowa” (monografię zjawiska napisała Barbara Grabka, Kraków 2002).
W słownikach notowany był wyraz zgęziały 'zziębnięty, skulony'. Z pewnością jest to regionalizm wielkopolski, w formie zgięziałe słowo to pojawiło się w styczniu 2004 r. na łamach Wysokich Obcasów (dyskutowaliśmy o nim na bydgoskim forum dyskusyjnym). W blogach spotykamy następujące zdania: „W sumie jestem taka zgęziała, że najchętniej poszłabym o 22 spać” [1]; „Znowu byłam zgęziała i nie było we mnie życia” [2]; „Dzisiaj w szkole miałam podły nastrój i siedziałam zgęziała na lekcjach” [3].
Jeśli zapis zgezić się w pytaniu (e, a nie ę ) nie jest błędem literowym, to odzwierciedla występujące zwłaszcza w południowej Wielkopolsce zjawisko zatraty nosowości przez ę przed spółgłoskami szczelinowymi. W pow. śremskim i wrzesińskim zanotowano również formę zgężały (dane z kartoteki Słownika gwar polskich IJP PAN). Zgężony nie jest mi znany. Bardzo proszę o przysłanie udokumentowanego przykładu jego użycia.
To arcyciekawe słowo może mieć związek z również wielkopolskim gęzica 'kość ogonowa', 'kuper ptaka', ale opisanie rozwoju znaczeniowego wymaga uzupełnienia materiału i dalszych studiów.
Życzę zdrowia i znakomitego samopoczucia.
Artur Czesak, IJP PAN, Kraków
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2021!

Zapraszamy do udziału w plebiscycie na Młodzieżowe Słowo Roku 2021!

Pobierz e-book i bądź na bieżąco!

Zakamarki młodej polszczyzny.

Nie przegap swoich promocji i zniżek!
Administratorem danych osobowych jest Wydawnictwo Naukowe PWN S.A. z siedzibą w Warszawie (02-460), ul. G. Daimlera 2. Dane mogą być udostępniane na rzecz PZWL Wydawnictwo Lekarskie Sp. z o. o. oraz ePWN sp. z o.o. w celu ułatwienia Użytkownikowi założenia konta w serwisie tych spółek. Więcej informacji o zasadach przetwarzania danych, w tym przysługujących prawach, znajdziesz w Polityce Prywatności.
Wyślij

WEŹ UDZIAŁ W AKCJI "MŁODZIEŻOWE SŁOWO ROKU 2021"!