jeszcze o dwukropku

 
jeszcze o dwukropku
20.02.2012
96.3. Dwukropek poprzedza wyliczenie szczegółów, o ile przed samym wyliczeniem zostały one zaznaczone w formie ogólnej, np. „Odmienne części mowy to: czasownik, rzeczownik, przymiotnik, zaimek i liczebnik”. Które słowo zaznacza tu formę ogólną. Właściwie czym jest forma ogólna? I jak rozpoznać podmiot szeregowy od zwykłego wyliczenia?
W przywołanej zasadzie chodzi najpewniej o słowo lub wyrażenie będące zapowiednikiem listy, takie jak następujące liczby w zdaniu:
W drugim losowaniu wylosowano następujące liczby: 5, 7, 12, 19, 21.

Proszę zauważyć, że w tym przykładzie dwukropek jest konieczny. Inaczej jest w zdaniach, którymi zilustrowano zasadę 96.3 WSWO: pierwsze mogłoby się obyć bez dwukropka, a w drugim obecność dwukropka pociąga za sobą nie budowa gramatyczna zdania, tylko jego kompozycja (rozbicie na punkty przytoczone w odrębnych wierszach). Przykłady z dwukropkiem z zasady 96.3 są zatem mało diagnostyczne i nie dziwię się Pani wątpliwościom.
Podam inne przykłady, w których dwukropek jest niezbędny. W każdym z nich słowo przed dwukropkiem można uważać za zapowiednik wyliczenia:
Sąsiad hodował psy: ratlerki, jamniki, pudle.
Było tak: najpierw on przyszedł, potem ona, potem on wyszedł, a potem zgasło światło.

Jak widać, zapowiednikiem wyliczenia może być hiperonim (wyraz o znaczeniu nadrzędnym) lub zaimek wskazujący. Nie twierdzę, że to są wszystkie możliwości.
Ostatnie zdanie w pytaniu dotyczy kwestii gramatycznej, nie interpunkcyjnej. Podmiotem szeregowym jest współrzędny ciąg wyrazów, z których każdy sam mógłby być podmiotem w danym zdaniu (niekiedy wymagałoby to zmiany orzeczenia), por. „Jan i Piotr przyszli”, co znaczy: „Jan przyszedł” i „Piotr Przyszedł”. W zdaniach typu „Sport to zdrowie” za podmiot można by uważać drugi rzeczownik, gdyż to on wchodzi w typowy dla polskich zdań pojedynczych związek zgody z orzeczeniem, por. „Sport to było zdrowie”. Wbrew temu tradycyjna polska składnia funkcję podmiotu przypisuje tu pierwszemu rzeczownikowi, gdyż to jego desygnat jest tematem wypowiedzi (dane zdanie mówi coś o sporcie, nie o zdrowiu). W przykładzie podanym w pytaniu zorientowany na tradycję gramatyk wskazałby więc słowa części mowy jako podmiot, w słowie to uznałby łącznik, a następujące po nim rzeczowniki potraktowałby jako orzecznik, czyli dalszy ciąg orzeczenia imiennego.
Podmiot szeregowy rzadko ma formę wyliczenia, tzn. rzadko pojawia się po dwukropku. Typowe zdanie z podmiotem szeregowym to: „Czółna, łodzie, tratwy płyną”. Żeby ująć tu podmiot szeregowy w formę wyliczenia, można by zmienić szyk wyrazów: „Płyną następujące obiekty: czółna, łodzie, tratwy”. Żeby uprawdopodobnić użycie dwukropka, dodałem zapowiednik wyliczenia, czyli następujące obiekty.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego