tajemnica prababki

 
tajemnica prababki
8.04.2004
Dzień dobry,
Moja prababcia podobno chciała się rozwieść z pradziadkiem, gdyż powiedział do niej ty umoju (bądź umaju) diabli i nikt z rodziny nie rozumie oburzenia prababci. Co znaczy ta inwektywa? Z góry dziekuję za pomoc w rozwiązaniu tej intrygującej zagadki.
Zagadka jest rzeczywiście intrygująca i przekonuje mnie, że nie ma końca zbieraniu słownictwa potocznego, regionalnego i oczywiście gwarowego. Przy okazji apeluję o podawanie w tego typu pytaniach, gdzie dany wyraz był użyty lub skąd pochodzili mówiący. Słownictwo polszczyzny ogólnej jest zróżnicowane regionalnie, choć nie zawsze zdajemy sobie z tego sprawę.
Dopatrywałbym się w umoju przede wszystkim przyrostka -aj (-áj, -oj), który tworzy także wyrazy nacechowane emocjonalnie, nazywane niekiedy ekspresywizmami osobowymi lub prościej inwektywami (w znaczeniu obelgi, nie zarzutu) czy wyzwiskami.
W gwarach tego typu określeń ludzi jest bardzo dużo, są one zróżnicowane słowotwórczo, np. od bimbać znane są rzeczowniki: bimbak, bimbala, bimbała i bimbaj (w gwarze podkieleckiej brzmiący bimboj). Inny przykład ekspresywizmu z -aj to rzeczownik blagaj ‘człowiek mówiący niemądrze, plotący głupstwa’ (Bilwinowo, pow. suwalski).
Cały wyraz ośmieliłbym się zinterpretować jako *łamaj || *łomaj, który mógłby znaczyć ‘łamagę’ (tego typu wyrazy mogą być używane zarówno w stosunku do mężczyzn, jak i do kobiet).
Teraz uzasadnienie. Podstawą może być czasownik łamać (jest też forma dawna i dialektalna łomać). A i o przed spółgłoską m mogą brzmieć jak ó lub u. Połączenie łu- na początku wyrazu, jeśli z niczym nam się nie kojarzy, możemy zinterpretować jako u- (podobnie jak interpretujemy łucho jako ucho). Jeśli na danym terenie dawne tzw. a pochylone (á) jest/było wymawiane jako o (np. mom ‘mam’, dziod ‘dziad’, więc -aj mogłoby brzmieć -oj), hipoteza powyższa byłaby prawdopodobna. Niestety, nawet przebogata kartoteka Zakładu Dialektologii Polskiej IJP PAN w Krakowie nie posiada zaświadczeń wyrazów *umaj, *umoj, *łamaj, *łomaj.
Wracając od hipotez do faktów: przymiotnik diabli w bezpośrednim zwrocie do adresata znacznie wzmacnia ekspresywność wypowiedzi. Słownik gwar polskich PAN (t. V, z. 3, Kraków 1998, s. 522) wymienia: ty desperoku diabli (ok. Brzozowa, woj. podkarpackie), rakárzu diebli (ok. Andrychowa, pow. wadowicki, woj. małopolskie), ty diabli gromie (Kaszuby).
Pozdrawiam i zachęcam do zapytywania dalszej rodziny o znaczenie zagadkowego słowa.
Artur Czesak, IJP PAN, Kraków
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2020

Przyłącz się do V edycji plebiscytu PWN i zgłoś swoją propozycję.
UWAGA! Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe, ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!
Powiedz o plebiscycie swoim znajomym.

Głosy można oddawać do
30 listopada 2020 r.

Wyślij
Weź udział w akcji „Młodzieżowe Słowo Roku 2020”!