Przecinki przed frazami bezokolicznikowymi

 
Przecinki przed frazami bezokolicznikowymi
27.06.2018
Szanowni Państwo,
w wielu poradach (np. https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/zamiast;13171.html) prof. Bańko zaleca niestawianie przecinka przed spójnikiem niż wprowadzającym człon bezokolicznikowy. A co np. z takim zdaniem: W poradnikach pisze się raczej, gdzie przecinki stawiać niż gdzie ich nie stawiać? Skoro mamy go nie stawiać przed niż, to (za cyt. poradą) nie powinno go być także przed gdzie. A to już wygląda nieco dziwnie.
Z wyrazami szacunku
Czytelnik
W swoich poradach prof. Mirosław Bańko odwołuje się bezpośrednio do zasady [379] w WSO, która mówi, że przed niezdaniowym niż nie umieszcza się przecinka. Jednakże owa zasada nie jest ilustrowana żadnym przykładem z frazą bezokolicznikową.
Prof. Edward Łuczyński, który dość szczegółowo przebadał współczesną polską interpunkcję (por. Współczesna interpunkcja polska, Gdańsk 1999), stwierdza natomiast, że wypowiedzenie z członem bezokolicznikowym po spójniku można w niektórych wypadkach uznać za złożone, a sam bezokolicznik za równoważnik zdania, por. np. Woleli oszukiwać, by/ale zwyciężać.
Oznacza to, że norma interpunkcyjna zawarta w słownikach ortograficznych nie kodyfikuje wszystkich kontekstów niż, z którymi przychodzi nam się borykać w praktyce.
W przywołanym w pytaniu wypowiedzeniu przecinek przed gdzie jest jak najbardziej konieczny.
Adam Wolański
  1. 27.06.2018
    Oddzielanie frazy bezokolicznikowej przecinkiem od reszty wypowiedzenia spotyka się w języku polskim od dość dawna. Świadczą o tym przykłady pochodzące z różnych epok:
    1. „Lepiey to trzymáć, że Bog, Oćiec Páná Chrystusów, nie ma nátury Boskiey, niż pozwolić, żeby ie Syn miał” (M. Cichovius, Trzydzieści przyczyn, Dla ktorych káżdy Zbáwienia dusznego, y Poczćiwośći swoiey szánuiący, ma się odrażáć od Zboru tego, ktory Arriáńskim zowią (…), Kraków 1652).
    2. „Poznawał on, iż Zamoyski dzieł swoich wielkością uniesiony, chciał bardziey im rządzić, niż być rządzonym (…)” (F. Bohomolec, Życie Jana Zamoyskiego, kanclerza y hetmana wielkiego koronnego, krakowskiego, bełskiego, malborskiego (…) starosty, Warszawa 1775).
    3. „Znów trzeba było wziąść [!] karetę, by jechać do lorda” (J.U. Niemcewicz, Pamiętniki Juliana Ursyna Niemcewicza. Dziennik pobytu za granicą od dnia 21 lipca 1831 r. do 20 maja 1841 r., t. 1: 1831–1832, Poznań 1876).
    4. „Oczy tylko zwrócił, by się im przypatrzeć z daleka” (J.I. Kraszewski, Stara baśń. Powieść z IX wieku, t. 3, Kraków 1876).
    5. „Woli oszukiwać, niż zwyciężać, woli gubić podstępnie, niż zabijać w otwartym boju” (H. Sienkiewicz, Pisma, t. 50: Mieszaniny literacko-artystyczne, Warszawa 1950). Parafrazę tego zdania zawiera Słownik interpunkcyjny (Warszawa 2002) J. Podrackiego i A. Gałązki.
    6. „Łatwiej było powiedzieć, niż zrobić” (Z. Klemensiewicz, Składnia opisowa współczesnej polszczyzny kulturalnej, Kraków 1937).
    7. „Żeby wygrać, trzeba grać; a jeśli grać, to u nas” (Nowy Śląsk. Almanach literacki, red. Z. Hierowski, Kraków 1954).
    8. „– Ja wolę zdechnąć w morzu, niż dać się poszarpać w kawałki” (K. Filipowicz, Po burzy, Warszawa 1959).
    Kolejne przykłady znajdziemy w książce Gdzie postawić przecinek? Poradnik przestankowania ze słowniczkiem (Warszawa 1993) E. i F. Przyłubskich: „Wolimy dłużej popracować w sobotę, aniżeli psuć sobie niedzielny wypoczynek”, „Lepiej zabrać ze sobą coś do jedzenia, niż liczyć na obiad w gospodzie, rzekomo przygotowanej na przyjęcie turystów”. Według jej autorów „przecinek można postawić przed porównaniem złożonym z dłuższych równoważników zdań, zwłaszcza jeśli podzielone są już przecinkami”. Prof. E. Łuczyński – autor pracy naukowej Współczesna interpunkcja polska. Norma a uzus (Gdańsk 1999) – twierdzi natomiast, że „człony bezokolicznikowe wprowadzone spójnikiem niż powinny mieć interpunkcję analogiczną do konstrukcji zdaniowych”, są one bowiem w świadomości piszących utożsamiane ze zdaniami, o czym „świadczy niewielka liczba przykładów na pomijanie przecinka w wypowiedzeniach z tymi konstrukcjami”. Według prof. Łuczyńskiego człon okolicznikowy jest „bliski strukturalnie zdaniu podrzędnemu”, a „w opisach składniowych bywa traktowany podobnie jak zdanie składowe lub jak imiesłowowy równoważnik zdania”.
    Z powyższego wynika, że nie warto bezrefleksyjnie stosować reguły, w myśl której zdanie składowe wymaga przecinka, a człon niezdaniowy – nie. Autorzy przyszłych wydawnictw normatywnych i poprawnościowych powinni mieć na względzie, aby zasady użycia znaków interpunkcyjnych były jak najbardziej zgodne z powszechnym zwyczajem. Wprawdzie norma interpunkcyjna powinna pomagać piszącym w rozstrzyganiu wątpliwości, jednak nie może to być norma kategoryczna.

    Patrycjusz Pilawski
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego