na-

Słownik języka polskiego PWN

Na «symbol pierwiastka chemicznego sód»
na
1. «przyimek tworzący wyrażenia oznaczające miejsce dziania się lub znajdowania się czegoś, np. Pracował na polu., miejsce lub kierunek, będące celem ruchu, czynności, np. Pojechali na Mazury.»
2. «przyimek tworzący wyrażenia oznaczające trwanie czegoś, okres, termin lub porę dziania się czegoś, np. Wyjechać na weekend.»
3. «przyimek tworzący wyrażenia oznaczające miarę, ocenę wielkości oraz zakres ich zastosowania, np. Gruby na palec.»
4. «przyimek tworzący z nazwami czynności wyrażenia określające cel, skutek lub sposób odbywania się tych czynności, np. Składać na pół.»
5. «przyimek łączący z nadrzędnymi czasownikami rzeczowniki stanowiące ich uzupełnienie, np. Liczyć na pomoc., z nadrzędnymi rzeczownikami wyrazy stanowiące ich uzupełnienie, np. Skrzynka na listy., lub z nadrzędnymi przymiotnikami wyrazy stanowiące ich uzupełnienie, np. Był chciwy na pieniądze.»
6. «przyimek tworzący wraz z rzeczownikami równoważniki zdań, np. Na zdrowie!»
7. «przyimek tworzący z przysłówkowymi określeniami kolorów wyrażenia precyzujące osiągnięcie koloru, np. Pomalował ściany na zielono.»
8. «przyimek tworzący z przysłówkami lub przymiotnikami wyrażenia oznaczające szczególne okoliczności dziania się czegoś, np. Spać na stojąco.»
9. «przyimek tworzący z przysłówkami oznaczającymi czas wyrażenia precyzujące ten czas, np. Przyjechali na krótko.»
10. «przyimek tworzący w połączeniu ze składnikami nieodmiennymi wyrażenia zleksykalizowane, oznaczające różne relacje przestrzenne, np. Wyjść na zewnątrz.»
na-
1. «przedrostek tworzący czasowniki pochodne od czasowników podstawowych wzmagający intensywność lub oznaczający realizację tego, co oznacza czasownik podstawowy, np. nazbierać»
2. «przedrostek tworzący czasowniki pochodne od przymiotników lub rzeczowników, np. naświetlać»
3. «część składowa rzeczowników, przymiotników i przysłówków mających za podstawę słowotwórczą połączenie przyimka na z rzeczownikiem w bierniku lub miejscowniku, np. nabrzeże»
4. «część składowa niektórych wyrazów powstałych wskutek połączenia przyimka na z innymi wyrazami, np. nadal»
na dodatek, na dobitek, na dobitkę pot. «dodatkowo, ponadto»
na odczepne, na odczepnego, na odczepkę pot. «w celu pozbycia się kogoś lub uwolnienia się od czyjejś natarczywości»
na oścież, na roścież, na rozcież «na całą szerokość (okna, drzwi itp)»
na boku
1. «na prawej lub lewej stronie, z prawej lub lewej strony»
2. «z dala od czegoś»
3. «nieoficjalnie lub nielegalnie»

• na boczku
na głodnego, na głodniaka pot. «będąc głodnym»
na jeża I, na jeżyka I «o włosach: krótkie na kilka milimetrów i sterczące sztywno do góry»
na jeża II, na jeżyka II «o sposobie obcięcia włosów: krótko na kilka milimetrów»
na odchodne, na odchodnym «w chwili odejścia»
na przedzie, na przodzie «jako pierwszy, przed kimś lub przed czymś»
na wskroś, na skroś
1. zob. wskroś.
2. «do głębi, całkowicie»
bieg na przełaj «bieg odbywający się w terenie otwartym, z pokonywaniem przeszkód naturalnych»
chatka na kurzej nóżce, stopce «baśniowy domek czarownicy»
chłopiec na posyłki «chłopiec załatwiający drobne polecenia na zewnątrz zakładu pracy lub na jego terenie»
domek na kurzej nóżce, stopce «baśniowy domek czarownicy»
dziewczyna na posyłki «dziewczyna załatwiająca drobne polecenia na zewnątrz zakładu pracy lub na jego terenie»
hokej na trawie «gra podobna do hokeja na lodzie, rozgrywana na trawie piłeczką zamiast krążka»
jajko na miękko «jajko ugotowane tak, że białko jest twarde, a żółtko jest lekko ścięte»
jajko na twardo «jajko całkowicie ścięte po ugotowaniu»
jazda figurowa na lodzie «konkurencja łyżwiarska, na którą składają się określone ewolucje»
jazda szybka na lodzie «konkurencja łyżwiarska polegająca na pokonaniu określonego dystansu w jak najkrótszym czasie»
kłaść się na nowy kurs «zmieniać kierunek poruszania się statku, samolotu»
kłaść ster na burtę «przesuwać ster maksymalnie w prawo lub w lewo»
koło opisane na wielokącie «koło, którego okrąg przechodzi przez wszystkie wierzchołki danego wielokąta»
konferencja na najwyższym szczeblu «konferencja, w której uczestniczą głowy państw lub premierzy»
marzenie na jawie «utrata poczucia realności, stan pośredni między jawą a snem»
miasto na prawie niemieckim, magdeburskim «w średniowieczu: miasto mające organizację prawną wzorowaną na prawie miejskim Magdeburga»
na baczność «stojąc w pozycji wyprostowanej, z rękami opuszczonymi i przylegającymi ściśle do boków»
na bok «na lewą albo na prawą stronę»
na całego pot. «nie zważając na konsekwencje»
na chybcika pot. «w pośpiechu»
na czczo «bez jedzenia od wstania po nocnym śnie»
na czele
1. «z przodu, na początku»
2. «kierując czymś lub będąc pod przewodnictwem kogoś»
na czworakach «opierając się jednocześnie na dłoniach i na kolanach»
na darmo «niepotrzebnie»
na dobranoc «przed nocą lub przed zaśnięciem»
na dobre «w pełni lub w dużym stopniu»
na golasa pot. «bez ubrania»
na gorąco I «o potrawie: gotowany lub podgrzewany przed podaniem»
na gorąco II
1. «w wysokiej temperaturze»
2. «w momencie, kiedy się coś dzieje lub zaraz potem»
na gwałt pot. «koniecznie lub natychmiast»
na koniec «wreszcie lub na zakończenie»
na koń «komenda oznaczająca: dosiadać szybko koni i ruszać galopem»
na krzyż «tworząc kształt krzyża»
na kształt «w rodzaju, na podobieństwo czegoś»
na kupę pot. «na jedno miejsce»
na kupie pot. «razem i w dużej ilości»
na letniaka pot. «będąc lekko ubranym»
na lewicy «z lewej strony»
na lewo
1. «w lewą stronę, po lewej stronie»
2.  pot. «nielegalnie»
na leżąco «w pozycji leżącej»
na luzie I pot. «w sposób swobodny, bez skrępowania»
na luzie II pot. «zachowujący się swobodnie, bez skrępowania»
na maksa
1. pot. «z największą siłą, intensywnością»
2. pot. «całkowicie»
na nagusa pot. «bez ubrania»
na niby «o czynności udawanej, pozorowanej»
na niepewne «zdając się na los szczęścia»
na nowo
1. «jeszcze raz od początku»
2. «w nowy sposób»
na odjezdnym «na chwilę przed odjazdem»
na odwrót
1. «przeciwnie»
2. «z odwrotnej strony lub w odwrotnym kierunku»
3. «spodem na wierzch»
na odwyrtkę pot. «inaczej niż należy lub inaczej niż inni»
na ogół «przeważnie, zazwyczaj»
na okrągło
2. «nieustannie»
na opak «inaczej, niż powinno być»
na ostatek pot. «na koniec»
na oślep
1. «nic nie widząc»
2. «bez dostatecznej wiedzy o czymś»
na patataj pot. «byle jak, aby szybko»
na pewniaka
1. pot. «będąc pewnym pożądanego efektu swego działania»
2.  pot. «z pewnością»
na pewno «bez wątpienia»
na piechotę
1. «pieszo»
2. pot. «o czynnościach obliczeniowych: bez użycia narzędzi i środków pomocniczych»
na piśmie «za pomocą pisma, nie ustnie»
na początku «zanim nastąpiły inne rzeczy lub w pierwszym okresie»
na poczekaniu
1. «natychmiast»
2. pot. «bez dłuższego zastanawiania się»
na pohybel «na zgubę, na nieszczęście»
na pokaz I
1. «robiony, okazywany dla pozoru lub efektu»
2. «służący tylko do oglądania»
na pokaz II «dla pozoru lub efektu»
na poły «niecałkowicie lub niezupełnie»
na potem «na późniejszy okres»
na potęgę pot. «bardzo dużo, bardzo szybko lub bardzo intensywnie»
na powrót daw.; zob. z powrotem.
na pozór «inaczej niż w rzeczywistości, niż można sądzić»
na pożegnanie «w chwili pożegnania»
na półtwardo «częściowo nie dogotowując»
na prawo «w prawą stronę, po prawej stronie»
na próżno «bez oczekiwanego skutku i niepotrzebnie»
na przekór
1. «niezgodnie z czymś lub z czyjąś wolą»
2. «mimo jakichś okoliczności»
na przełaj «najkrótszą drogą, nie trzymając się wytyczonej trasy»
na przemian «jeden po drugim lub raz jeden, raz drugi»
na przestrzał «z jednego końca na drugi lub z dwu przeciwległych stron»
na przestrzeni
1. «na jakimś obszarze»
2. «w ciągu jakiegoś czasu»
na przykład «wyrażenie wtrącone, poprzedzające wskazanie lub niepełne wyliczenie czegoś»
na przyszłość «w czasie, który nastąpi»
na raty I
1. «płacąc lub przyjmując zapłatę w ratach»
2. «co jakiś czas, w pewnych odstępach»
na raty II «kupowany lub sprzedawany w ratach»
na razie «póki się coś nie zmieni»
na równi «jednakowo z kimś lub z czymś, na tym samym poziomie»
na schwał «potężnie zbudowany i silny»

Zasady pisowni i interpunkcji

[138] 27.2. Gdy liczebnik pół jest elementem wyrazu złożonego, jego pisownia jest łączna.
[140] 27.4. Przyimki do, na, o, od, po, przez, przy, za z liczebnikiem pół piszemy rozdzielnie, np.
[82] 18.25. Jedno- i wielowyrazowe nazwy dzielnic, ulic, placów, rynków, ogrodów, parków, bulwarów, budowli, zabytków, obiektów sportowych
[146] 31. Pisownia wyrażeń typu ręka w rękę, sam na sam, od deski do deski
Niektóre orzeczenia Rady Języka Polskiego
[13] 5.1. Połączenia om, on, em, en piszemy w wyrazach zapożyczonych
[172] 46.3. Przed imiesłowami przysłówkowymi zakończonymi na -ąc i -łszy, -wszy oraz formami nieosobowymi zakończonymi na -no, -to
[213] 55.9. Skróty składające się z pierwszej i ostatniej litery wyrazu skracanego
[62] 18.5. Imiona własne ludzi użyte w znaczeniu przenośnym
[84] 18.27. Nazwy indywidualne (jednostkowe) urzędów, władz (...)
[200] 54.4. Oddzielanie przedrostka od rdzenia
[163] 44.1. Po nieosobowych formach czasownika
[180] 46.11. Przed rzeczownikami
[363] 90.A.2. Wyrazy wprowadzające zdanie podrzędne
[367] 90.B.4. Imiesłów zakończony na -ąc, -łszy, -wszy
[311] 77.B.2. Nazwiska na -ой:
[313] 77.B.4. Nazwiska na -инский, -инская
[314] 77.B.5. Nazwiska na -ин, -ов, -ев
[310] 77.B.1. Nazwiska na -ский, -цкий, -ий, -ый
[312] 77.B.3. Nazwiska na -ской, -цкой
[315] 77.B.6. Nazwiska żeńskie na -ская, -цкая
[229] 56.B.8. Odmianę zakończonych na -A skrótowców typu EFTA, SABENA zapisujemy w dwojaki sposób:
[227] 56.B.6. Skrótowce zakończone na T i Ł (...)
[228] 56.B.7. Skrótowce zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na -x (...)
[321] 78.C.2. Nazwiska na -ий, -ський, -цький
[328] 79.C.2. Nazwiska żeńskie na -цкая, -ская
[31] 11.1. Dwuznak ch piszemy, gdy:
[203] 54.7. Dzielenie grup spółgłoskowych na granicy rdzenia i przyrostka
[378] 90.G.3. Przecinek przed spójnikami powtórzonymi, pełniącymi identyczną funkcję
[382] 90.H.4. Przed wyrazem jako (= w charakterze, w roli)
[305] 74.14. Imiona zakończone na -n należące do III deklinacji (...)
[383] 90.I.1. Przecinek między połączonymi bezspójnikowo jednorodnymi częściami zdania
[79] 18.22. Jedno- i wielowyrazowe nazwy własne państw, regionów, prowincji, stanów, miast, osiedli, wsi, przysiółków itp.
[198] 54.2. Jednostki niepodzielne
[76] 18.19. Jednowyrazowe nazwy programów radiowych i telewizyjnych, tytuły audycji, słuchowisk, widowisk
[387] 90.J.3. Wyrazy i wyrażenia oznaczające stosunek osoby mówiącej do treści wypowiedzi
[386] 90.J.2. Wyrażenia typu: chyba, ewentualnie (...)
[8] 3.2. Końcówka -ą w wybranych formach deklinacyjnych
[340] 87.4. Kropka po cyfrach arabskich oznaczających liczebniki porządkowe
[34] 12.2. Litery s, z oraz ś, ź przed spółgłoskami wargowymi miękkimi
[345] 88.1. Na kartach tytułowych książek
[259] 69.2. Nazwiska kończące się na -i oraz -y
[247] 66.5. Nazwiska kończące się w wymowie na e
[248] 66.6. Nazwiska kończące się w wymowie na -y lub -i po spółgłosce
[249] 66.7. Nazwiska na -o, -oi, -au, -ou
[246] 66.4. Nazwiska zakończone na -a
[254] 67.4. Nazwiska zakończone na -au
[256] 68.2. Nazwiska zakończone na -e
[253] 67.3. Nazwiska zakończone na -e, -i
[244] 66.2. Nazwiska zakończone na -e nieme
[255] 68.1. Nazwiska zakończone na -i
[257] 68.3. Nazwiska zakończone na -o
[258] 69.1. Nazwiska zakończone na spółgłoskę
[254] 67.5. Nazwiska zakończone na -th
[243] 66.1. Nazwiska zakończone w piśmie na spółgłoski lub -y po samogłosce
[85] 18.28. Nazwy urzędów jednoosobowych w aktach prawnych
[113] 20.14. Nazwy urzędów, władz, instytucji, organizacji, zakładów używane w znaczeniu nazw pospolitych
[264] 70.4. Nazwy zakończone na -e
[263] 70.3. Nazwy zakończone na -o
[237] 60.2. Pisownia imion, ze względu na ich funkcję identyfikacyjną
[37] 13.1.3. Pisownia innych przedrostków zakończonych na spółgłoskę
[21] 7.5. Pisownia -ji, -i lub -ii w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku rzeczowników żeńskich zakończonych na -ja lub -ia
[18] 7.2. Pisownia j, i na początku wyrazu:
13.1. Pisownia przedrostków zakończonych na spółgłoskę
[303] 74.12. Podwojone litery -ll, -pp, -ss pojawiające się na końcu wyrazu (...)
[202] 54.6. Podział grupy spółgłoskowej złożonej z dwu jednakowych liter
[353] 88.9. Po imieniu i nazwisku w podpisach, na wizytówkach i wywieszkach
[354] 88.10. Po napisach na afiszach, transparentach i szyldach, sloganach reklamowych
[182] 46.13. Przed przymiotnikami i imiesłowami przymiotnikowymi
[175] 46.6. Przed wyrażeniami przyimkowymi
[141] 27.5. Przyimek w z liczebnikiem pół ma dwojaką pisownię – łączną lub rozdzielną:
[69] 18.12. Przymiotniki dzierżawcze zakończone na -owski, -owy, -in, -yn, -ów (...)
[41] 13.5. Przymiotniki zakończone na -cki
[42] 13.6. Przymiotniki zakończone na -dzki
[40] 13.4. Przymiotniki zakończone na -ski
[416] 94.7. Pytajnik na końcu i w środku zdania
[410] 94.1. Pytajnik na końcu zdań pytających
[121] 20.22. Rzeczowniki utworzone od imion własnych, używane jako nazwy pospolite
[47] 13.11. Rzeczowniki zakończone na -ba
[45] 13.9. Rzeczowniki zakończone na -ctwo
[46] 13.10. Rzeczowniki zakończone na -dztwo
[50] 14.1. Rzeczowniki zakończone na -eja, -ea, -ua
[44] 13.8. Rzeczowniki zakończone na -stwo
[49] 13.13. Rzeczowniki zakończone na -szczyzna, -cczyzna, -dczyzna
[206] 55.2. Skróty podwojone dla oznaczenia liczby mnogiej
[339] 87.3. Skrót z kropką lub wielokropek na końcu zdania
[72] 18.15. Tytuły czasopism i cykli wydawniczych oraz nazwy wydawnictw seryjnych
[197] 54.1. Uwagi ogólne
75. Uwagi ogólne
V. Pisownia łączna lub rozdzielna
[4] 1.4. Zasada konwencjonalna

Porady językowe

na przeczekanie
13.11.2002
Niektórzy biorą albo dają sobie czasem na wstrzymanie. A czy można wziąć (kogoś) na przeczekanie? Słownik frazeologiczny nie podaje takiego zwrotu. Czy jest więc on (zwrot, nie słownik rzecz jasna) niepoprawny?
na Serafitkach czy Serafitek?
19.05.2009
Dzień dobry!
Mam pytanie związane z nazwą ulicy – ul. Serafitek. Zastanawiam się, czy nazwa ta odmienia się – jak powiedzieć poprawnie: „Wysiadłam na Serafitkach” czy „Serafitek”?
Dziękuję uprzejmie za wyjaśnienie.
na sklepie
4.03.2010
Witam serdecznie.
Ostatnio zwrócono mi uwagę na sformułowanie na sklepie, które dotyczyło towaru w sklepie internetowym. Czy pisząc „Niedługo na sklepie pojawią się zegarki innych marek”, naprawdę popełniłem tak rażący błąd? Poszukałem trochę takich zwrotów w internecie i jest ich naprawdę sporo. Wydaje mi się, że to sformułowanie może być poprawne w odniesieniu do sklepów internetowych, gdzie produkty, czyli ich zdjęcia, niejako wiszą na sklepie. Czy się mylę?
Pozdrawiam.

Ciekawostki

Mówimy „Lepszy wróbel w garści (w ręku) niż gołąb na dachu” lub „Lepszy wróbel w ręku niż dzięcioł na sęku”, mając na myśli to, że lepiej zadowolić się czymś osiągalnym niż zabiegać o coś, co jest trudne do zdobycia.
Mówimy „Kto się na gorącym sparzył, ten na zimne dmucha”, mając na myśli to, że ludzie, którzy mieli negatywne doświadczenia, są przesadnie ostrożni.
Mówimy „Na bezrybiu i rak ryba”, mając na myśli to, że gdy nie ma rzeczy, na której nam zależy, musimy się zadowolić jej namiastką.
Mówimy „Na pochyłe drzewo wszystkie kozy skaczą”, mając na myśli to, że osobie nie dość silnej, aby się obronić, dokuczają nawet ci, którzy nie odważyliby się na to w innej sytuacji.
Mówimy „Głodnemu chleb na myśli”, gdy chcemy powiedzieć, że ludzie w czyichś słowach skłonni są słyszeć zwykle to, czego sami potrzebują.
Gruszki na wierzbie
Czyli: coś bardzo pożądanego, ale niemożliwego do uzyskania. Takie gruszki najczęściej się obiecuje, a właściwie tak się określa obietnice nie do spełnienia.
Na lipę
Czyli: na niby, dla pozoru; niesolidnie, oszukując. Na lipę to tytuł jednego z piękniejszych wierszy Jana Kochanowskiego, wiersza znakomitego, napisanego serio, fachowo, kunsztownie.
NA OGÓŁ
Wprawdzie znaczenie ogólności, tkwiące w tym wyrażeniu, nie odwołuje się wprost do słowa ogół, ale w naszej świadomości językowej nie zrosło się jeszcze tak wyraźnie w jeden wyraz.
NA PEWNO
Czy na pewno naprawdę piszemy rozłącznie? Pewno istnieje samodzielnie, i do tego całkiem pewnie, jako przysłówek, tak jak gorąco, wesoło czy poważnie – a przecież gdy bierzemy coś na poważnie czy na wesoło, to od razu, na gorąco, wiemy, że powinniśmy to pisać rozłącznie.
Mówimy, że „Pieniądze leżą na ulicy”, mając na myśli to, że są łatwo dostępne i wystarczy niewielki wysiłek, aby je zdobyć.

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... dyrektorek każde ma jakieś specjalne uzdolnienia lub cechy charakteru, zasługujące na nagrodę.
    I do zobaczenia w przyszłym roku.


    Konkurs "Gobexu"
    Firma...
  • ... być prawda, pokazywali w telewizyjnych reklamach. O swoich osobistych sukcesach na tym polu nie wspomnę, bo mogłabym jeszcze zrobić dobremu skądinąd...
  • ... nam, że w tramwajach znajdzie się 50 tys. ulotek, a na każdym przystanku wisieć będą informacje o zmianach. Uwierzyliśmy, choć w...

Encyklopedia PWN

symbol pierwiastka chemicznego → sodu (od łacińskiej nazwy natrium).
jaskinia krasowa na Wyż. Częstochowskiej, w odosobnionej skałce Biśnik, ok. 5 km na południe od m. Pilica;
jaskinia krasowa w północno-wschodnich Czechach, blisko granicy z Polską, w dolinie rz. Vidnavky, na granicy Jesioników i G. Złotych, ok. 5 km na północny zachód od m. Jeseník;
jaskinia tektoniczna na Wyż. Olkuskiej, w północno-zachodnich stokach góry Świniuszka (487 m), we w. Rodaki;
jaskinia krasowa w północno-wschodnich Czechach, w północnych stokach gór Špičák (G. Złote), ok. 7 km na północ od m. Jeseník, w pobliżu granicy z Polską;

Synonimy

na (Węgry, Sycylię, Wawel)
na (maszynie szyć)
na (imieniny dać)
na (buty szafka)
na (jeża się ostrzyc)
na prawo i (na) lewo (gdzie spojrzeć)
na wskroś (na skroś) (przejrzeć, przeniknąć)
na wskroś (na skroś) (uczciwy, nowoczesny)
brać na cel (celując)
chodzić na pasku (czyimś, u kogoś) pot.
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego