z

Wielki słownik ortograficzny PWN

z. (= zobacz) a. zob.
z. (= zeszyt) a. zesz.
z (przyimek)
Ad•so z Mel•ku Ad•sa z Mel•ku, o Ad•sie z Mel•ku
Al•kamenes z Lemnos Al•kamenesa z Lemnos, o Al•kamenesie z Lemnos
Amadis z Walii Amadisa z Walii, o Amadisie z Walii
Amal•ryk z Bène Amal•ryka z Bène, o Amal•ryku z Bène
Anaksyman•der z Miletu Anaksyman•dra z Miletu, o Anaksyman•drze z Miletu
Anaksymenes z Miletu Anaksymenesa z Miletu, o Anaksymenesie z Miletu
An•tystenes z Aten An•tystenesa z Aten, o An•tystenesie z Aten
Apel•les z Kolofonu Apel•lesa z Kolofonu, o Apel•lesie z Kolofonu
Arystyp z Cyreny Arystypa z Cyreny, o Arystypie z Cyreny
Ber•nard z Clair•vaux Ber•narda z Clair•vaux, o Ber•nar•dzie z Clair•vaux
Biedaczyna z Asyżu (= św. Franciszek) Biedaczynie z Asyżu, Biedaczynę z Asyżu
Bier•nat z Lublina Bier•nata z Lublina, o Bier•nacie z Lublina
Deotyma z Mantinei Deotymie z Mantinei, Deotymę z Mantinei
Eratostenes z Cyreny Eratostenesa z Cyreny, o Eratostenesie z Cyreny
Erazm z Rot•terdamu Erazma z Rot•terdamu, o Erazmie z Rot•terdamu
Erazm z Za•kroczymia Erazma z Za•kroczymia, o Erazmie z Za•kroczymia
Filodemos z Gadary Filodemosa z Gadary, o Filodemosie z Gadary
Fran•ciszek z Asyżu: Święty a. św. Fran•ciszek z Asyżu, Świętego a. św. Fran•cisz•ka z Asyżu
Geralt z Rivii Geral•ta z Rivii, o Geral•cie z Rivii
Grzegorz z Nareku Grzegorza z Nareku, o Grzegorzu z Nareku
Heraklit z Efezu (filozof) Heraklita z Efezu, B.= D., o Heraklicie z Efezu
Heron z Aleksan•drii Herona z Aleksan•drii, o Heronie z Aleksan•drii: wzór Herona, bania Herona
Hip•piasz z Elidy Hip•piasza z Elidy, o Hip•piaszu z Elidy
Hypatia z Aleksan•drii Hypatii z Aleksan•drii, Hypatię z Aleksan•drii
Jadwiga z Łob•zowa Jadwigi z Łob•zowa, o Jadwidze z Łob•zowa
Jan•ko z Czarn•kowa Jan•ka z Czarn•kowa, o Jan•ku z Czarn•kowa
Jan z Kolna Jana z Kolna, o Janie z Kolna
Jan z Koszyczek Jana z Koszyczek, o Janie z Koszyczek
Jan z Tęczyna, Jana z Tęczyna, o Janie z Tęczyna
Jerzy z Podie•bradów Jerzego z Podie•bradów, o Jerzym z Podie•bradów
Kar•neades z Cyreny Kar•neadesa z Cyreny, o Kar•neadesie z Cyreny
Krates z Mal•los Kratesa z Mal•los, o Kratesie z Mal•los
Kresilas z Kydonii Kresilasa z Kydonii, o Kresilasie z Kydonii
Leonardo z Pizy Leonarda z Pizy, o Leonardzie z Pizy
Listy z Teatru (tytuł) Listów z Teatru
Maciej z Miechowa Macieja z Miechowa, o Macieju z Miechowa
Mać•ko z Bogdań•ca: Mać•ka z Bogdań•ca, Mać•kiem z Bogdań•ca, Mać•ku z Bogdań•ca
mat•ka Teresa z Kal•kuty mat•ce Teresie z Kal•kuty, mat•kę Teresę z Kal•kuty: błogosławiona a. bł. matka Teresa z Kalkuty, ale: Błogosławiona a. bł. Teresa z Kalkuty
Polibiusz z Megalopolis Polibiusza z Megalopolis, o Polibiuszu z Megalopolis
Proboszcz z Ars (= Święty a. św. Jan Maria Vianney) Proboszcza z Ars
Proklos z Lyk•ki Proklosa z Lyk•ki, o Proklosie z Lyk•ki
Prokopiusz z Cezarei Prokopiusza z Cezarei, o Prokopiuszu z Cezarei
Spytek z Mel•sztyna Spyt•ka z Mel•sztyna, ze Spyt•kiem z Mel•sztyna
sp. z o.o. (= spółka z ograniczoną odpowiedzialnością)
Sudarion z Oviedo Sudarionu z Oviedo, o Sudarionie z Oviedo
Symonides z Keos Symonidesa z Keos, o Symonidesie z Keos
Tales z Miletu Talesa z Miletu, o Talesie z Miletu
Teo•frast z Eresos Teo•frasta z Eresos, o Teo•fraście z Eresos
W-Z ndm: Trasa W-Z
z Bożej łaski (z woli Boga): z Bożej łaski król Polski, ale: artysta z bożej łaski (beztalencie)
z bożej łaski (marny)
z braku (czegoś)
z-ca (= zastępca) z-cę; z-cy, z-ców a. zca
z cicha pęk (odezwać się, powiedzieć coś)
z d. (= z domu)
z dn. (= z dnia)
z dnia (skrót: z dn.)
z domu (np. Leszczyńska z domu Nowak; skrót: z d.)
z górą (z nadwyżką)
z góry (zawczasu)

Słownik języka polskiego PWN

z-
1. «przedrostek nadający aspekt dokonaności czasownikom, np. zanalizować, zeuropeizować»
2. «przedrostek tworzący czasowniki oznaczające gromadzenie lub łączenie czegoś, np. zbiegać się, zgrywać, albo usunięcie czegoś lub oddalenie się od czegoś, np. zmyć, zjechać»
3. «składnik pisanych łącznie przyimków złożonych i zleksykalizowanych złożeń, np. znad, zza, zgoła, zresztą»
z dala, z daleka «z dużej odległości lub z odległego miejsca»
bańki mydlane, bańki z mydła «szybko pękające pęcherze powietrza wydmuchiwane przez słomkę z wody, w której jest rozpuszczone mydło»
bukiet z jarzyn «danie z rozmaitych jarzyn»
domek z kart
1. «piramidka ustawiona z kart do gry»
2. «coś bardzo nietrwałego»
obrońca z urzędu «prawnik wyznaczony przez sąd do obrony oskarżonego, którego nie stać na pokrycie kosztów obrony»
o kreskowane, o z kreską «litera ó odpowiadająca brzmieniu u, stosowana przede wszystkim w wypadkach, gdy samogłoska ta wymienia się z o, np. wózwozy»
powieść z kluczem «powieść, w której przedstawione są rzeczywiste zdarzenia i znane osoby, ale pod zmienionymi nazwiskami, dającymi się rozszyfrować»
powieść z tezą «powieść podporządkowana przyjętym przez autora założeniom ideologicznym bądź politycznym o charakterze doraźnym, demonstrująca ich słuszność oraz popularyzująca je»
rozmowa z przywołaniem «rozmowa telefoniczna z osobą, która została imiennie wezwana do aparatu w urzędzie pocztowym na polecenie osoby zamawiającej rozmowę międzymiastową»
rozporządzenie z mocą ustawy «akt normatywny o randze ustawy»
spis inwentarza z natury «spis inwentarza dokonywany na podstawie naocznego stwierdzenia stanu faktycznego»
spółka z ograniczoną odpowiedzialnością «spółka, w której odpowiedzialność finansowa wspólników jest ograniczona do wysokości wniesionych przez nich wkładów»
studium z natury «studium wykonane na podstawie bezpośredniej obserwacji rzeczywistości, modelu»
z I
1. «litera oznaczająca spółgłoskę z»
2. «spółgłoska przedniojęzykowo-zębowa, dźwięczna, twarda»
3. «litera oznaczająca w numeracji porządkowej: dwudziesty siódmy»
4. «określenie osoby, której danych się nie zna lub nie chce się ujawniać»
5. «znak niewiadomej lub zmiennej funkcji»
z II
1. «przyimek tworzący wyrażenia oznaczające miejsce znajdowania się czegoś, np. Gwóźdź wystający z deski., rozpoczęcia ruch lub czynności, np. Wyszedł z banku., pochodzenia kogoś lub powstania czegoś, np. Pamiątka z Afryki.»
2. «przyimek tworzący wyrażenia oznaczające źródło informacji lub wiedzy, np. dane z rocznika statystycznego»
3. «przyimek tworzący wyrażenia określające okoliczności pojawienia się jakiejś rzeczy lub osoby, np. towary z importu, czas powstania czegoś, np. powieść z XIX w., lub podstawę do wykonania czegoś, np. Grał z nut.»
4. «przyimek tworzący wyrażenia nazywające składnik całości, np. wiązanka z róż, lub zbiór zawierający określony element, np. kawa z mlekiem»
5. «przyimek tworzący wyrażenia określające przyczynę jakiegoś zachowania lub procesu, np. Zemdlała z głodu., albo stan początkowy procesu, np. Z dziecka wyrosła panna.»
6. «przyimek tworzący wyrażenia charakteryzujące zakres odniesienia danej cechy, np. Z oczu była podobna do matki., lub wysoki stopień nasilenia czynności, np. Kochał ją z całego serca.»
7. «przyimek tworzący wyrażenia nazywające rzecz, którą ktoś ma przy sobie, np. pan z parasolem, oraz osobę towarzyszącą komuś, np. Podróżowała z mężem., lub rozmawiającą z kimś albo zjawisko występujące razem z innym, np. Padał deszcz z gradem.»
8. «przyimek tworzący wyrażenia informujące o okolicznościach towarzyszących działaniu, np. Okno zamknęło się z trzaskiem., oraz jego celu i skutku, np. Przyszedłem do pana z prośbą o radę.»
9. «przyimek tworzący wyrażenia oznaczające początek i koniec jakiegoś stanu, np. Budziła się z pianiem koguta., lub kierunek ruchu, np. Peleton jechał z wiatrem.»
10. «przyimek tworzący przysłówki złożone, np. z cudzoziemska, z chłopska»
z III «partykuła komunikująca, że określenie liczby, ilości lub czasu jest przybliżone, np.: Potrzebuję z litr mleka.»
zaślubiny z morzem «uczczenie odzyskania przez jakiś kraj dostępu do morza przez uroczyste wrzucenie pierścienia do jego wód»
z biglem «z zapałem»
z boku «z prawej lub lewej strony»
z cudzoziemska «w sposób właściwy cudzoziemcom»
z czasem «w miarę upływu czasu»
z dołu «o płatnościach: dokonywane po otrzymaniu towaru lub po wykonaniu pracy»
z góry «o płatnościach: dokonywane przed otrzymaniem towaru lub przed wykonaniem pracy»
z grubsza «powierzchownie i niedokładnie»
z kolei
1. «następnie»
2. «następując z rzędu»
z lewa «z lewej strony»
złamanie (kości) z przemieszczeniem «złamanie kości, której końce ulegają przesunięciu»
z naprzeciwka II «znajdujący się lub mieszkający naprzeciw kogoś»
z niedaleka «z pobliskiej miejscowości lub miejsca niezbyt odległego»
z oddali «ze znacznej odległości»
z o.o. «o spółce: z ograniczoną odpowiedzialnością»
z osobna «oddzielnie, osobno»
z pewnością «bez wątpienia lub z dużą dozą prawdopodobieństwa»
z powodzeniem
1. «z dobrym skutkiem, pomyślnie»
2. «z dużym prawdopodobieństwem»
z powrotem
1. «w kierunku powrotnym»
2. «na nowo»
z prawa «z prawej strony»
z przeciwka I «z kierunku, w którym mówiący jest zwrócony»
z przeciwka II «znajdujący się lub mieszkający naprzeciw kogoś»
z reguły «zwykle»
zrównanie wiosenne, jesienne dnia z nocą «moment, w którym dzień równa się nocy, przypadający 21 marca i 23 września»
z rzadka
1. «w dużych odstępach»
2. «nieczęsto»
z tytułu «z jakiegoś powodu»
z ukosa zob. ukosem.
z wiatrem «w kierunku wiania wiatru»
z zewnątrz I «z miejsca położonego poza granicami określonej przestrzeni»
z zewnątrz II «spoza jakiejś zamkniętej przestrzeni»

Zasady pisowni i interpunkcji

[267] 71.2. Pisownia wariantywna
[240] 61.2. Imiona obce
[259] 69.2. Nazwiska kończące się na -i oraz -y
[243] 66.1. Nazwiska zakończone w piśmie na spółgłoski lub -y po samogłosce
[245] 66.3. Jeśli w którymś przypadku gramatycznym brzmienie głoski (...)
[244] 66.2. Nazwiska zakończone na -e nieme
[255] 68.1. Nazwiska zakończone na -i
[248] 66.6. Nazwiska kończące się w wymowie na -y lub -i po spółgłosce
[363] 90.A.2. Wyrazy wprowadzające zdanie podrzędne
[253] 67.3. Nazwiska zakończone na -e, -i
[257] 68.3. Nazwiska zakończone na -o
Niektóre orzeczenia Rady Języka Polskiego
[61] 18.4. Przydomki, pseudonimy i przezwiska ludzi
[213] 55.9. Skróty składające się z pierwszej i ostatniej litery wyrazu skracanego
[82] 18.25. Jedno- i wielowyrazowe nazwy dzielnic, ulic, placów, rynków, ogrodów, parków, bulwarów, budowli, zabytków, obiektów sportowych
[76] 18.19. Jednowyrazowe nazwy programów radiowych i telewizyjnych, tytuły audycji, słuchowisk, widowisk
[241] 63. Odmiana i pisownia nazwisk żeńskich
[226] 56.B.5. Skrótowce zakończone literą Z wymawianą jako [zet] (...)
[228] 56.B.7. Skrótowce zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na -x (...)
[165] 44.3. Cząstki bym, byś, by, byśmy, byście jako połączenie spójnika by (...)
[378] 90.G.3. Przecinek przed spójnikami powtórzonymi, pełniącymi identyczną funkcję
[383] 90.I.1. Przecinek między połączonymi bezspójnikowo jednorodnymi częściami zdania
[437] 97.7. Nawias obok innego znaku interpunkcyjnego
[254] 67.4. Nazwiska zakończone na -au
[256] 68.2. Nazwiska zakończone na -e
[258] 69.1. Nazwiska zakończone na spółgłoskę
[254] 67.5. Nazwiska zakończone na -th
[84] 18.27. Nazwy indywidualne (jednostkowe) urzędów, władz (...)
[35] 13.1.1. Pisownia przedrostka z- (z-, s-, ś-)
[146] 31. Pisownia wyrażeń typu ręka w rękę, sam na sam, od deski do deski
21.1. Stosowanie spacji w skrótach od dwóch i więcej wyrazów
[57] 17. Użycie wielkiej litery w poezji oraz ze względów graficznych
[266] 71.1. Znaki diakrytyczne w zakończeniach nazwisk
[161] 43.4. Z większością spójników, a zwłaszcza z następującymi:
[439] 98.A.2. Cudzysłów złożony z apostrofów
[311] 77.B.2. Nazwiska na -ой:
[365] 90.B.2. Połączenia przysłówków, zaimków lub wyrażeń przyimkowych ze spójnikami
[224] 56.B.3. Skrótowce typu GOPR, KOR w przypadkach zależnych (...)
[323] 78.C.4. Przyrostek -iв
98.D. Zbiegnięcie się cudzysłowu z innym znakiem interpunkcyjnym
[372] 90.E.1. Spójniki łączne, rozłączne, wyłączające z przysłówkami i zaimkami
[139] 27.3. Gdy występujące w zdaniu dwa wyrazy z cząstką pół służą określeniu jednego pojęcia
53. Inne przykłady pisowni z łącznikiem
[269] 71.4. Końcowe - w nazwiskach serbskich i chorwackich
[8] 3.2. Końcówka -ą w wybranych formach deklinacyjnych
[32] 11.2. Literę h piszemy, gdy:
[29] 10.1. Literę ż piszemy, gdy:
[34] 12.2. Litery s, z oraz ś, ź przed spółgłoskami wargowymi miękkimi
[301] 74.10. Litery ζ, ψ, ξ
[415] 94.6. Łączenie pytajnika z wykrzyknikiem
[114] 20.15. Nazwy sejm, senat, izba, izba ustawodawcza, jeśli są używane w znaczeniu nazw pospolitych
[73] 18.16. Pierwszy wyraz w jedno- i wielowyrazowych tytułach
[147] 32. Pisownia formy zaimkowej z przyimkami
[188] 52. Pisownia połączeń wyrazowych z członami niby-, quasi-
[142] 28. Pisownia połączeń z liczebnikiem ćwierć
27. Pisownia połączeń z liczebnikiem pół
[145] 30. Pisownia przyimków złożonych
[51] 14.2. Pisownia s, z, c, n przed spółgłoskami miękkimi
[148] 33. Pisownia wyrazów z przedrostkami
[150] 35. Pisownia zaimków złożonych typu ten sam, taki sam
[187] 51. Pisownia z łącznikiem dwuczłonowych rzeczowników typu laska-parasol (...)
[202] 54.6. Podział grupy spółgłoskowej złożonej z dwu jednakowych liter
[182] 46.13. Przed przymiotnikami i imiesłowami przymiotnikowymi
[175] 46.6. Przed wyrażeniami przyimkowymi
[141] 27.5. Przyimek w z liczebnikiem pół ma dwojaką pisownię – łączną lub rozdzielną:
[140] 27.4. Przyimki do, na, o, od, po, przez, przy, za z liczebnikiem pół piszemy rozdzielnie, np.
[130] 20.31. Przymiotniki jakościowe utworzone od imion własnych
[48] 13.12. Rzeczowniki z przyrostkiem -ca
[205] 55.1. Skrót, który jest początkową literą lub początkowymi literami skróconego wyrazu
[208] 55.4. Skrót nazwy dwu- lub wielowyrazowej, gdy drugi wyraz lub któryś z następnych rozpoczyna się od samogłoski
[206] 55.2. Skróty podwojone dla oznaczenia liczby mnogiej
[339] 87.3. Skrót z kropką lub wielokropek na końcu zdania
[72] 18.15. Tytuły czasopism i cykli wydawniczych oraz nazwy wydawnictw seryjnych
[77] 18.20. Tytuły modlitw
[270] 71.5. W nazwiskach słoweńskich końcowe -ič
[191] 53.3. W wyrazach złożonych z liczbą lub literą w pierwszej części
[195] 53.7. W wyrazach złożonych z liczebnika pół i rzeczownika, który jest nazwą własną
[168] 45.3. Z imiesłowami przymiotnikowymi
[160] 43.3. Z następującymi partykułami:
[158] 43.1. Z osobowymi formami czasowników
[159] 43.2. Z osobowymi formami czasowników użytymi w funkcji bezosobowej
[167] 45.2. Z przymiotnikami
[169] 45.4. Z przysłówkami utworzonymi od przymiotników
[166] 45.1. Z rzeczownikami

Porady językowe

Z drugiego na trzeci lipca czy: z drugiego na trzeciego lipca?
21.02.2017
Chciałabym zapytać, która z poniższych wersji jest poprawna:

a) Z dwudziestego szóstego na dwudziestego siódmego lutego
czy
b) Z dwudziestego szóstego na dwudziesty siódmy lutego.

Pozdrawiam!
Z sienkiewiczowska – tak, z żeromska, z kochanowska – nie.
15.10.2018
Dzień dobry!
Chciałabym zapytać, czy dopuszczalne jest użycie konstrukcji z żeromska, z kochanowska, na wzór [brzmi to] z sienkiewiczowska.

Dziękuję bardzo za odpowiedź. A.B.
Z broną w lesie
18.11.2015
W rozmowie z osobą z Białostocczyzny padł frazeologizm jak z broną w lesie. Zastanawiam się, co oznacza, skąd pochodzi i czy ma charakter regionalny, czy może po prostu nie miałem dotąd okazji go usłyszeć.
Z wyrazami szacunku
Czytelnik

Ciekawostki

Mówimy „Z dużej (wielkiej) chmury mały deszcz”, jeśli jakieś wydarzenie nie spowodowało tak poważnych konsekwencji, jakich się spodziewaliśmy.
Kamień z serca
Czyli: ulga; reakcja na pozbycie się ciężkiego kłopotu. Kiedy spadnie kamień z serca, czy to sami go zrzuciliśmy, czy też ktoś nam go zdjął, czujemy się lekko.
Kawał z brodą
Czyli: stary, znany wszystkim żart, dowcip. Dowcip, jeśli ma być dobry, powinien być świeży, nawet zaskakujący.
Mówimy „Jak spaść, to z wysokiego konia”, mając na myśli to, że warto podejmować ryzyko wtedy, gdy można dużo zyskać.
Pójść z torbami
Czyli: stać się żebrakiem, nędzarzem. Mamy tu dwie strony ubóstwa. Pierwsza to musieć opuścić swój dom, pójść gdzieś, nie wiadomo dokąd. Druga to chodzić z torbami, w których ma się cały dobytek.
Mówimy „Z prochu jesteś (powstałeś) i w proch się obrócisz”, mając na myśli to, że każdy człowiek kiedyś umrze. Wyrażenie książkowe.
Przelewać z pustego w próżne
Czyli: mówić niepotrzebnie, niekonstruktywnie, powtarzając się. Z próżnego i Salomon, mimo swej mądrości, nalać nie potrafił. Z pustego nawet do pełnego nalać nie można. Inna rzecz, że akurat przelewanie czegokolwiek do próżnego naczynia (czy w próżne naczynie) nie jest bezsensowne.
Mówimy „Kto z kim przestaje, takim się staje”, mając na myśli kogoś, kto przebywając długo w towarzystwie jakiejś osoby lub grupy osób, upodobnił się do nich psychicznie, przejął ich poglądy, zwyczaje itp.
Mówimy „Przykład idzie z góry”, mając na myśli to, że ludzie w swoim nagannym postępowaniu naśladują tych, którzy stoją od nich wyżej w hierarchii.
Mówimy „Z pustego i Salomon nie naleje”, mając na myśli to, że są sytuacje tak trudne, iż nawet najmądrzejsza osoba nic nie poradzi.

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... prawa nie są wcale najgorsze, a świat przestępczy przyjmie go z radością, bo wśród złodziei uczciwość to grunt. Dziadek jednak odmówił...
  • ... Sącza Jan Kupczak, mieszkańcy Podhala, którzy zamierzają uczestniczyć w spotkaniu z Ojcem Świętym, powinni zgłaszać się do swoich macierzystych parafii. Proboszczowie...
  • ... 23-letnia Małgorzata, która swoją dodatkową profesję traktuje jako jedną z metod na samowystarczalność i niezależność finansową. Jako ekspedientka nie mogła...

Encyklopedia PWN

litera alfabetu pol. (i łac.), pochodząca poprzez gr. ζ (zeta, dzeta) od fenickiej (północno-zachodnio-semickiej) litery zaîn;
serial polski z 1980, reżyseria A. Wajda, scenariusz J. Ronikier; 8 odcinków.
Tomasz z Akwinu, Akwinata, Doktor Anielski, święty, ur. 1224 lub 1225, Roccasecca k. Neapolu, zm. 7 III 1274, Fossanova,
teolog i filozof, twórca tomizmu.

Synonimy

z (osób lub rzeczy wybrana)
z (bólu syknąć)
z (kimś, czymś razem)
z (niemiecka ubrany)
z (tydzień, miesiąc)
manna z nieba (cudowne okoliczności)
nie z tej ziemi (mało wiarygodny)
nie z tej ziemi (wysiłek)
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego