pisownia

 
Tu dowiesz się wszystkiego o pisowni. Poznasz odpowiedzi ekspertów na pytania: czy dane słowo pisze się dużą czy małą literą; jak zapisać nie z innym słowem: razem czy osobno; jaka jest pisownia skrótów; jak zapisać nazwy stanowisk, nazw własnych, tytułów; kiedy stosować zapis łączny, kiedy rozdzielny, a kiedy z łącznikiem; jak dzielić wyrazy na granicy wierszy.
  • śmierć przez wielkie Ś
    28.01.2015
    Czy wyraz śmierć (w odniesieniu do personifikacji śmierci) można zapisać z dużą litera na początku? W sprawdzanych przez mnie słownikach takiej dopuszczalności nie zauważyłem, ale w korpusie PELCRA część tekstów tak właśnie notuje ten wyraz (w tym znaczeniu). Nadmienię, że moja wątpliwość dotyczy zwięzłego objaśnienia (atrybut Śmierci), więc z kontekstu nie można domyślić się, o jaką definicję śmierci chodzi, a wielka litera (przynajmniej moim zdaniem) rozwiałaby wszelkie wątpliwości.
    PELCRA nie jest korpusem, lecz jedną z dwóch wyszukiwarek obsługujących NKJP. Nazwisko jej twórcy pominąłem niechcący w pewnym tekście, więc teraz będę w ramach odkupienia powtarzał od czasu do czasu: autorem PELCR-y (naprawdę świetnej wyszukiwarki) jest doktor Piotr Pęzik.
    Jeśli chodzi o Śmierć, to nie ona jedna może się zaczynać od wielkiej litery, jeśli tylko piszący ma takie życzenie. Użycie wielkiej litery może wynikać ze względów emocjonalnych albo świadczyć o personifikacji śmierci. W niektórych wydaniach poezji Stanisława Koraba-Brzozowskiego w wierszu O przyjdź! śmierć pojawia się tylko raz na samym końcu, ale za to z wielką literą.
    Pisząc o atrybucie śmierci, chyba nie użyłbym wielkiego Ś, ale wiele zależy od intencji i kontekstu, więc sztywnych reguł tu nie ma.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • weń
    28.01.2015
    Witam Państwa,
    spotkaliśmy się z problemem zasadności użycia słowa weń w znaczeniu: 'w nim', 'tego dnia', 'w ten dzień'. Przytoczę tekst (piosenki) dla pełniejszego zobrazowania:
    Dzisiaj czeka cię ten cudowny dzień...
    Niezwykły to dzień, świętujmy weń!
    Tak, dzisiaj
    Czeka cię ten cudowny dzień!
    Proszę o opinie, czy użycie w tej formie słowa weń jest poprawne. Uprzejmie dziękuję za pomoc.
    Z poważaniem
    M Kopiec
    Weń znaczy w niego, powstało z połączenia przyimka z zaimkiem osobowym w bierniku. W zacytowanym fragmencie mamy właśnie biernik: świętujmy weń znaczy 'świętujmy w ten dzień'. Tak więc wszystko jest w porządku, przynajmniej z punktu widzenia gramatyki.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • cykliczny czy niecykliczny?
    23.01.2015
    Szanowni Państwo,
    nie rozumiem przepisu SO o zapisywaniu wielkimi literami wszystkich członów nazwy tych programów radiowych i telewizyjnych, które mają charakter cykliczny. Przecież prawie wszystkie poza filmami fabularnymi i dokumentalnymi można za takie uznać. Dlaczego więc wśród tych niecyklicznych wymienia się np. Sportową niedzielę albo Niedzielny poranek filmowy? Czyż nie są nadawane cyklicznie – co niedzielę?
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Nie mogę dyskutować o przykładach, ponieważ nie znam tych programów. Intencja kodyfikatorów jest jasna, przykłady być może źle dobrane. Inna rzecz, czy wymieniona reguła (18.19.2 w WSO PWN) jest słuszna, czy w nazwach programów radiowych i telewizyjnych każdy wyraz rzeczywiście powinien być pisany wielką literą. Zwyczaj taki się upowszechnił i słowniki ortograficzne starają się go jakoś okiełznać, wyznaczyć mu pewne granice. Dopuszcza się (ale nie nakazuje) użycie wielkich liter w nazwach programów cyklicznych, ponieważ są one pod tym względem podobne do czasopism, których tytuły też piszemy wielkimi literami (i to obligatoryjnie).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • jedyna politechnika w mieście
    18.01.2015
    Szanowni Państwo,
    w Warszawie znajduje się kilka uniwersytetów i jedna politechnika, dlatego samo słowo uniwersytet nie jest jednoznaczne i na ogół piszę UW. Z politechniką jest inaczej: tutaj odruchowo sięgam po wielką literę, mając na myśli tę jedną jedyną. Przepisy ortograficzne chyba nie rozstrzygają takich kwestii jednoznacznie. Czy Państwa zdaniem wielka litera jest tu odpowiednia?
    Z poważaniem
    Czytelnik

    PS. Czy zapis kampus centralny (UW) wymaga wielkich liter?
    Jeśli w jakimś mieście jest tylko jedna politechnika, to nie ma konieczności przytaczać jej pełnej nazwy ani skrótowca, nie trzeba też pisać Politechnika wielką literą. Mała litera w zupełności wystarczy, choć i duża nie byłaby błędem, zob. par. [93] (18.36) WSO PWN.
    Z kampusem centralnym jest tak samo: można podnieść jego rangę, używając wielkich liter. Jest to technika znana z Kubusia Puchatka, zwanego słusznie Misiem o Bardzo Małym Rozumku.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Na czym można stracić?
    16.01.2015
    Witam,
    chciałabym dowiedzieć się, jak poprawnie należy zapisać wyraz nie/wywiązywanie się: czy łącznie, czy oddzielnie. Słowo to użyte zostało w zdaniu: „Nie wywiązywanie się z czynności zawartych w niniejszej instrukcji prowadzić może do utraty gwarancji”. Z góry bardzo dziękuję za naprowadzenie mnie na właściwy tor.
    Pozdrawiam
    Poprawny jest zapis łączny: „Niewywiązywanie się z czynności zawartych w niniejszej instrukcji prowadzić może do utraty gwarancji”. Dla utrwalenia jeszcze jeden przykład: „Nieprzestrzeganie zasad ortografii może prowadzić do utraty zaufania”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • sportowiec wszech czasów
    16.01.2015
    Czy dopuszczalna jest już pisownia łączna określenia wszech czasów? W Praktycznym słowniku współczesnej polszczyzny pod red. H. Zgółkowej (t. 46, s. 219) czytamy: „wszechczasy ('czas jako absolut, każdy czas'), w dop. l. mn. wszechczasów i przykłady: sportowiec, artysta, przebój itp. wszechczasów. Może to krok w dobrym kierunku? Przedrostek wszech- z rzeczownikami piszemy przecież razem.
    Wolałbym nie podejmować dyskusji, czy byłby to krok w dobrym, czy w niedobrym kierunku. W słowniku ortograficznym PWN jest tylko jedna pisownia (rozdzielna), z przykładem sportowiec wszech czasów.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • o adwokacie
    16.01.2015
    Jeśli napisze Pani łącznie, to na pewno będzie dobrze.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • go
    11.01.2015
    Szanowni Państwo,
    zastanawia mnie najbardziej odpowiednia pisownia nazwy gry go. Spotyka się formy go, Go i GO. Po przeczytaniu porady http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/b-nazwy-gier-b;7890.html wybrałbym małe litery, natomiast znajomy gracz twierdzi, że najczęściej widuje ostatni z wymienionych zapisów. Ciekaw jestem, na ile wyróżnianie tej nazwy w pisowni może być spowodowane niewielką jeszcze popularnością gry (w stosunku np. do brydża) oraz jej homonimicznością.
    Z poważaniem
    Czytelnik
    Słowniki (w tym ortograficzne), encyklopedie i wydawnictwa specjalistyczne (np. Przewodnik gier Lecha Pijanowskiego) nie pozostawiają wątpliwości, że nazwę go piszemy małą literą. Popularność gry ani homonimiczność jej nazwy nie wpływają na użycie wielkich liter.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • naprawdę, ale na pewno
    10.01.2015
    Czy sformułowano ścisłe kryteria, według których pewne wyrażenia uznaje się za zrosty i ustala pisownie łączną? Słyszałem, że wynika to m.in. z tego, na ile człony w obrębie wyrażenia zachowują samodzielność, np. stąd, ale z powrotem. Co wobec tego z naprawdę i na pewno? Wielu ludzi pisze na odwrót w poczuciu, że prawda utrzymuje większą autonomię językową niż pewno, rzadko używane w takiej formie poza wspomnianym wyrażeniem. Podobnie z na razie, w ogóle czy po prostu.

    Zasady rządzące pisownią łączną i rozdzielną są umowne: tylko do pewnego stopnia można je uzasadnić czynnikami takimi, jak względna samodzielność członów, reszta to wpływ tradycji, decyzji normalizacyjnych różnych gremiów, a czasem wręcz pomyłki.

    Wszystko to dotyczy w szczególności pisowni wyrażeń przyimkowych, które są przedmiotem pytania. Historię jej normalizacji przedstawił krótko Stanisław Jodłowski w Losach polskiej ortografii, s. 124 i nn. Z jego relacji wynika, że decyzje podejmowane przez kodyfikatorów budziły wątpliwości, a nawet były kontestowane, zdarzało się, że ministerstwo wycofywało swoje poparcie, po czym opracowywano nowe przepisy itd.

    Ogólna zasada jest tu prosta: wyrażenia przyimkowe piszemy rozdzielnie, np. do domu, na dole, w miejscu. Istnieje dosyć obszerna lista wyjątków, których po prostu trzeba się nauczyć na pamięć. Zdaniem Jodłowskiego można by ją skrócić, „zwłaszcza zbyteczna wydaje się pisownia łączna wyrażeń doprawdy, naprawdę” (s. 126). Wszystko jest jednak kwestią przyzwyczajenia: mnie np. zupełnie nie razi doprawdy ani naprawdę, za niepotrzebną natomiast uważam zmianę pisowni zaprzeczonych imiesłowów z 1997 r. Przypuszczam, że do tej ostatniej już się nie przyzwyczaję.

    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • -wstwo, -stwo
    9.01.2015
    Szanowni Państwo,
    chciałabym się dowiedzieć, która forma jest poprawna i dlaczego: wójtostwo czy wójtowstwo? W nazwach miejscowości i dzielnic zdarzają się obie. Słyszałam o zasadzie, że jeśli w ostatniej sylabie mamy literę w to wyraz kończy się na -wstwo. Jak to z tym jest?
    Tylko wójtostwo to forma poprawna. Wybór między -wstwo a -stwo jest pozornie prosty: pierwsze zakończenie mają tylko rzeczowniki pochodne od czasowników lub rzeczowników mających w zakończeniu literę w. W praktyce jednak kryterium to może być kłopotliwe w użyciu dla niespecjalisty, dlatego w Słowniku wyrazów kłopotliwych radziliśmy raczej zapamiętać niedługą listę wyrazów o zakończeniu -wstwo. Można ją znaleźć w SWK (także w późniejszych wydaniach) pod nagłówkiem takim jak w tytule tej porady lub w indeksach a tergo – do Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego lub do Uniwersalnego słownika języka polskiego pod red. S. Dubisza. Słowa, o które Pani pyta, na tej liście nie ma.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • ortograficzne atrakcje w Bochni
    6.01.2015
    Szanowni Państwo,
    kopalnia soli w Bochni jako jedną z atrakcji proponuje pobyt w Komorze Ważyn (http://www.kopalniasoli.pl/dla-szkol/pobyty-integracyjne/pobyt-w-komorze-wazyn-1.html). Niepokoją mnie te ważyny. Czy pisownia przez ż jest poprawna? Proszę o odpowiedź.
    Z poważaniem
    Halina M.
    Nazwa tej komory nie musi pochodzić od warzenia soli, na stronie http://pdran.w.interia.pl/pliki/kopalnia.html podano informację, że jej podstawą jest nazwisko Ważyński (na co zresztą wskazuje użycie wielkiej litery).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • floydowski styl Floydowskiego utworu
    5.01.2015
    Szanowni Państwo,
    czy zasadę o pisowni przymiotników dzierżawczych utworzonych od nazw osobowych możemy stosować w przypadku grup ludzi? Na przykład możemy pisać o Floydowskim utworze, mając na myśli piosenkę autorstwa zespołu Pink Floyd, w odróżnieniu od floydowskiego stylu czy jest to raczej nadużycie?
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    W odpowiednich regułach WSO PWN, mianowicie [69] (18.12.1) i [130] (20.31), mówi się ogólnie o „imionach własnych”, co przy szerokiej interpretacji słowa imię dałoby się rozciągnąć na wszelkie nazwy własne. Z pewnością taka interpretacja byłaby jednak niezgodna z intencją kodyfikatorów. Po pierwsze, nie potwierdzają jej przykłady, którymi zilustrowano ww. zasady, po drugie, np. przymiotniki od nazw miejscowych nie są pisane dwojako, nawet gdy w danym kontekście możemy je odnieść do zbioru osób i przypisać im raz znaczenie dzierżawcze, a raz jakościowe, por. polskie miasta (należące do Polski) i polska gościnność (charakterystyczna dla Polaków). Myślę więc, że Floydowski utwór to jest pewnego rodzaju nadużycie albo inaczej – naciągniecie istniejącej reguły, rozciągnięcie jej poza obszar jej obowiązywania. Nie znaczy to, bym taką pisownię kategorycznie odrzucał, myślę tylko, że jeśli np. autor książki się na nią zdecyduje, to powinien to uzasadnić, np. wygodą wysłowienia.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Dlaczego Wroclaw i Polanski?
    4.01.2015
    Witam serdecznie!
    Mam pytanie odnośnie zaniku polskich znaków w przypadkach nazw miejscowości czy imion i nazwisk stosowanych jak przełożenia na język angielski. Chociażby przykład EURO 2012 i miasta-gospodarze WrocLaw, GdaNsk czy PoznaN już nie. Tak samo z nazwiskami – PolaNski czy BLaszczykowski. Dlaczego twory takie są w powszechnym użyciu i czy nie można by na przykład dopuścić pisowni np. Wrocuaw czy Gdanisk. Może i językoznawcy łapią się teraz za głowę, ale chyba bliżej ń do ni niż do n.
    Taka pisownia nazw polskich miast w polskich tekstach na szczęście nie jest powszechna, przeciwnie – jest wyjątkowa. Być może wynika z chęci przybliżenia ich wymowy cudzoziemcom albo w ogóle z chęci przypodobania się cudzoziemcom. Moim zdaniem jednak jest szkodliwa, może utrwalać mylne przekonanie, że Polacy nazwy swoich miast piszą w ten właśnie sposób. Duże miasta mają zresztą ten przywilej, że w różnych językach znane są pod różnymi nazwami, np. Wrocław to m.in. Vratislavia, Breslau i Vratislav. Jedna nazwa wszystkim więc i tak nie dogodzi, lepiej trzymać się własnej.
    Jeśli chodzi o Romana Polańskiego, to za granicą znany jest on jako Polanski. Nazwiska często bywają upraszczane dla ułatwienia kontaktów, np. Jerzy Giedroyc uprościł swoje rodowe nazwisko Giedroyć i tak samo czynią mniej znane osoby, pomijając znaki diakrytyczne nieobecne w językach, w których się przedstawiają, podpisują i komunikują. Dotyczy to nie tylko nazwisk Polaków, które występują w tekstach obcojęzycznych, ale też nazwisk cudzoziemców, które pojawiają się w tekstach polskich. Zakres tych uproszczeń w języku polskim opisał dokładnie Adam Wolański w Edycji tekstów na s. 92.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Wigilia
    3.01.2015
    Dobry wieczór!
    Od jakiej litery należy napisać słowo WIGILIA w zdaniu: „Tuż przed samą WIGILIĄ baca uciekał w góry, gdyż nie chciał rozpocząć rozmów ze zwierzętami”? Słowo WIGILIA jest użyte w tym zdaniu jako oznaczenie dnia. Ja uważam, że należy rozpocząć to słowo od wielkiej litery, ale we wzorze dyktanda, które ostatnio widziałem, było ono napisane od małej. Dlaczego?
    Jeśli baca uciekał w góry przed 24 grudnia, to w dyktandzie należało użyć wielkiej litery, jeśli natomiast uciekał 24 grudnia przed wigilijną kolacją, to należało użyć małej litery, zob. na przykład http://sjp.pwn.pl/szukaj/wigilia.html.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Czego nie zostawiać na końcu linijki
    1.01.2015
    Szanowni Państwo,
    czy jest jakaś zasada mówiąca o tym, by nie dzielić wyrazów tak, by zostało na końcu linijki ó-? Jeśli tak, to dlaczego? I Czy nie powinno się zostawiać jeszcze jakichś innych liter na końcu linijki?
    Z góry dziękuję za odpowiedź
    W krótkich wersach, liczących nie więcej niż 50 znaków, nie należy zostawiać na końcu wyrazów jednoliterowych, np. i lub w. Są także inne szczegółowe zasady dzielenia tekstu na wersy, których złamanie nie grozi błędem ortograficznym, ale jest niezgodne z dobrą praktyką edytorską. Ich wykaz daje Adam Wolański w Edycji tekstów.
    Nie ma natomiast zasady, która zabraniałaby podzielić słowo po sylabie kończącej się głoską ó, np. gó-/ ra. Ważniejsze od tego, czym kończy się pierwsza część podzielonego słowa, jest to, od czego zaczyna się druga część. Zaleca się unikać podziałów, w których druga część zaczynałaby się od ciągu głosek nie występującego na początku żadnego lub prawie żadnego polskiego słowa, np. bró-/ dka. O wiele lepiej podzielić bród-/ ka – po pierwsze ze względu na okoliczność wspomnianą wyżej, po drugie dlatego, że będzie to podział zgodny z budową słowa.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • To proste i wcale nie agresywne pytanie
    31.12.2014
    Czy w zdaniu: „To proste i wcale nie agresywne pytanie” można napisać nie oddzielnie? Takie są moje intencje, tzn. chodzi mi o to, że pytanie jest nie agresywne, ale rzeczowe, czy jest to jednak dopuszczalne, gdy pozostała część zdania jest tylko w domyśle? Czy taką pisownią można wręcz sugerować ten domysł?
    Napisałbym rozdzielnie, nie tyle kierując się możliwością uzupełnienia zdania słowami ale rzeczowe, ile obecnością słowa wcale. Można zresztą napisać też „To nie agresywne pytanie” z intencją przekazania sensu 'To nie jest agresywne pytanie' lub 'To pytanie nie jest agresywne'. W zapisie „To nie agresywne pytanie” przymiotnik można traktować jako orzecznik zdania; w zapisie „To nieagresywne pytanie” byłby on przydawką, a zdaniu brakowałoby orzeczenia, trzeba by je więc jakoś wydłużyć, np. „To nieagresywne pytanie spotkało się z agresywną odpowiedzią”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • -by z partykułami
    27.12.2014
    Szanowni Państwo,
    rozumiem, że chcąc trzymać się słownika ortograficznego, nie sposób oddać w pisowni różnic w użyciu partykuł z cząstką -by. Inaczej odczuwam takie połączenie w zdaniu „Samochodem chybabyś nie przyjechał” niż „[...] i wnuczkę moją [...] do posłuszeństwa [...] obowiązuję, chybaby pan chorąży orszański [...] sławę swą splamił [...]” (Potop). W drugim zdaniu chyba by znaczy chyba żeby i tu pisownia łączna pasuje mi bardziej niż w pierwszym.
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Przepisy o łącznej lub rozdzielnej pisowni cząstki -by z partykułami i spójnikami należą do najgorzej opracowanych. Wyprowadzać z nich jakiekolwiek wnioski bardzo trudno. W tej sytuacji mogę tylko doradzać, aby unikać pisowni dziwacznej, do której przepisy te skłaniają, np. bobym, chybabyś, ponieważbyśmy, zatembyście. W praktyce oznacza to, że warto zmienić konstrukcję zdania, aby nie zastanawiać się, czy pisać zgodnie z regułą, czy zgodnie z oczekiwaniami czytelników.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Jak zaznaczyć emfazę?
    22.12.2014
    Szanowni Państwo,
    czy w dialogach literackich dopuszczalne są zapisy typu:
    – Słuuuuuchaaam?
    W jaki sposób można zaznaczać słowa wypowiedziane z naciskiem, specjalnie podkreślone?
    Dziękuję
    Powtarzanie litery dla zaznaczenia przedłużenia głoski to ogólnie przyjęty sposób imitowania pewnych cech wypowiedzi. Sygnał ten nie jest jednoznaczny, przedłużenie artykulacji nie musi wynikać z chęci położenia nacisku na dane słowo, choć siłą rzeczy, pisząc tak, zwrócimy na nie uwagę.
    Reduplikacja litery jest przyjęta w tekstach imitujących rozmowę, więc w dialogu powieściowym lub w utworze dramatycznym jest jak najbardziej na miejscu. W pracach naukowych i popularno-naukowych, a także w eseistyce i publicystyce stosuje się rozstrzelenie liter, aby zwrócić uwagę na dane słowo. W tekstach internetowych w tym celu stosuje się zaś wersaliki, przy czym poradniki tzw. netykiety ostrzegają, aby ich nie nadużywać.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • nazwy okresów literackich
    19.12.2014
    Dzień Dobry,
    Czy nazwy epok literackich (np. romantyzm) możemy zapisywać dużą literą? Czytałam, że tak, ale proszę o namiary na odpowiednią uchwałę RJP bądź literaturę przedmiotu.
    Pozdrawiam serdecznie,
    Klaudia
    Zasadniczo nazwy takie piszemy małą literą, zob. Wielki słownik ortograficzny PWN, par. [103] (20.4) i [94] (18.37).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • skrót od specjalny
    17.12.2014
    Dzień dobry,
    mam problem jakiego użyć skrótu dla stanowiska operator sprzętu specjalnego: Operator sprzętu spec. czy operator sprzętu specj. Będę wdzięczna za odpowiedź.
    Spec. – nie tylko zgodnie ze zwyczajem, ale też krócej.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski