składnia

 
Znajdziesz tu różnorodne informacje o budowie zdania, o wymaganiach jego składników, o szyku wyrazów w zdaniu, o właściwych formach orzeczenia i jego miejscu w zdaniu, o skrótach składniowych, o zapożyczonych konstrukcjach.
  • Szyk przysłówka względem przymiotnika
    22.03.2017
    Szanowni Państwo,
    wielokrotnie omawiana była kwestia kolejności rzeczownika i określającego go przymiotnika. Ciekaw jestem, czy da się ustalić coś podobnego w związku z kolejnością przymiotnika i przysłówka. Np. czy można wskazać różnice semantyczne między wyrażeniem umysłowo chory a chory umysłowo?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Nie ma jasnych zasad, które by wskazywały na szyk wyrazów w obrębie połączenia „przysłówek + przymiotnik”. Już podany przez Pana przykład pokazuje, że należy tu polegać raczej na intuicji niż na ścisłych regułach – wyrażenie chory umysłowo wydaje się bardziej oficjalne niż umysłowo chory. Ale już mamy szpital dla nerwowo chorych (a nie: szpital dla chorych nerwowo). Można więc sądzić, że konstrukcje z przysłówkiem umieszczonym po przymiotniku są odbierane jako terminy (a co za tym idzie – są bardziej ustabilizowane w języku), natomiast te z odwrotnym szykiem mają raczej charakter potoczny (oraz są tworzone doraźnie).
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Składnia tworów „liczebnikopodobnych”
    17.03.2017
    Szanowni Państwo,
    zastanawiam się nad składnią matematycznych tworów „liczebnikopodobnych”. Czy dobrze mi się wydaje, że sprawdzamy n-1 warunków, n-2 warunki, n-3 warunki, n-4 warunki, ale już: n-5 warunków, n-6 warunków itd.?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Szybka kwerenda internetowa zdaje się potwierdzać, iż „liczebnikopodobny” zapis n-1 (czytaj: en minus jeden) jest w tekstach z dziedziny matematyki i nauk na niej opartych traktowany pod względem składniowym jak rzeczownik i wymaga dopełniacza liczby mnogiej liczonego rzeczownika, por. n-1 równań, 2n-1 swobodnych parametrów.
    Kolejne „liczebnikopodobne” zapisy to formy potencjalne, których łączliwość dużo trudniej potwierdzić empirycznie na większej próbie. Korespondent sugeruje, aby stosować wobec nich systemowe reguły składniowe odnoszące się do liczebników. Tak więc liczebniki 2, 3, 4 oraz liczebniki, których ostatnim członem jest 2, 3, 4, czyli np. 32, 33, 34 itd., miałyby się łączyć z liczonymi rzeczownikami w mianowniku liczby mnogiej, a liczebniki od 5 do 21 i te, które są zakończone na 5-9, czyli np. 35, 36, 68, 69 itp., łączyłyby się z liczonymi rzeczownikami w dopełniaczu liczby mnogiej. Sugerowana zasada jest do przyjęcia, zasadnicze pytanie brzmi jednak, jaki jest rzeczywisty uzus w tym zakresie.
    Adam Wolański
  • Zdanie zaczynające się od że
    17.03.2017
    Szanowni Państwo,
    czy wypowiedź: Wiem, że współpraca nie zawsze jest prosta i przyjemna. Że czasem trzeba wykazać się cierpliwością jest poprawna? Chodzi mi o rozpoczęcie nowego zdania od że. Wprawdzie można by ją zamknąć w jednym zdaniu i nie mieć tego problemu, ale względy prozodyczne mogą w moim odczuciu przemawiać za rozdzieleniem na dwa zdania. Na przykład kiedy robimy wyraźną pauzę.

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Zdanie jest poprawne, choć oczywiście nacechowane stylistycznie – ma większy ładunek ekspresji, niżby miała wypowiedź, w której element że czasem trzeba wykazać się cierpliwością stanowiłby część pierwszego zdania. Tego typu składnię spotyka się w powieściach, reportażach, felietonach itd. – w gatunkach literackich i publicystycznych, w których wyraźnie zaznacza się „ja” nadawcze.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Co się z czym łączy?
    15.03.2017
    Szanowni Państwo,
    mam dwa pytania składniowe.
    1. Jeśli czytelnikiem takiego tekstu jest osoba wrażliwa językowo, to takie drobne akcenty mogą go/ją bardzo przychylnie nastawić do autora.
    Jegoczytelnika czy osobę?
    2. Techniki motywacyjne, czy też filozoficzne podejście do motywacji, które tutaj prezentuję, jest/są owocem wielu lat moich zmagań się z samym sobą.
    techniki czy jestpodejście?
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    W pierwszym zdaniu poprawne są obie wersje, choć lepiej brzmi wersja z zaimkiem odnoszącym się do drugiego elementu wypowiedzenia, czyli: …to takie drobne akcenty mogą ją bardzo przychylnie nastawić… .
    W drugim zdaniu element czy też filozoficzne podejście do motywacji jest dopowiedzeniem, a zatem końcowa część wypowiedzenia (jest/są owocem wielu lat moich zmagań…) łączy się składniowo z wyrażeniem techniki motywacyjne. Poprawnie więc powiemy: Techniki motywacyjne, czy też filozoficzne podejście do motywacji, które tutaj prezentuję, są owocem wielu lat moich zmagań się z samym sobą.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Smok o tysiącu głów
    15.03.2017
    Przeczytałem niedawno w gazecie tytuł smok o tysiącu głów. Fraza ta zabrzmiała mi jakoś sztucznie. Bo czy nie przypadkiem: smok o tysiącu głowach? Ale z drugiej strony chyba smok o tysiącach głów?
    Zacząłem szperać i wyczytałem, że w podobnych sytuacjach rzeczownik powinien być w dopełniaczu, chyba że mamy do czynienia z liczebnikiem w celowniku lub miejscowniku i wtedy rzeczownik występuje w tych samych przypadkach. Ale co wtedy ze smokiem o tysiącach głów?
    Pozdrawiam.
    Liczebnik tysiąc (tak zresztą jak większość innych liczebników) wymaga dopełniacza, a zatem poprawna jest tylko wersja: smok o tysiącu głów.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Inny niż – tylko!
    15.03.2017
    Szanowni Państwo,

    nurtuje mnie kwestia poprawności zdania: W zadaniu nr V mogą być testowane inne czasy, jak w poniższym przykładzie.
    Czy nie powinno być niż w poniższym przykładzie? Szukałam odpowiedzi w Słowniku poprawnej polszczyzny pod red. A. Markowskiego, ale nie umiem przyporządkować konkretnej zasady do tego zdania.
    Dodam, że jest to fragment polecenia z przykładowego egzaminu z języka polskiego jako obcego na poziomie B1 i chodzi o czasy gramatyczne.

    Z pozdrowieniami
    Dorota
    Oczywiście – jeśli wyrażenie z zaimkiem inny nie jest zanegowane, to poprawna jest jedynie konstrukcja inny niż. W poleceniu więc popełniono błąd, i to poważny (oprócz tego niepotrzebnie postawiono przecinek przed wyrażeniem jak w poniższym przykładzie). Poprawnie zatem: W zadaniu nr V mogą być testowane inne czasy niż w poniższym przykładzie.

    Reguła ta opisana jest w SPP pod red. A. Markowskiego pod hasłem inny:
    I[nny] niż ktoś, niż coś a. od kogoś, od czegoś (nie: jak ktoś, jak coś): Chłopiec inny niż rówieśnicy a. od rówieśników (nie: jak rówieśnicy). ● Poprawne po przeczeniu: Np.: Nie miał nic innego do powiedzenia, jak przeprosić (nie: niż przeprosić).

    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Nic nie jest takie, jakie się wydaje i Nic nie jest takie, jakim się wydaje
    15.03.2017
    Szanowni Państwo,
    uprzejmie proszę o pomoc, który zwrot jest poprawny:
    Nic nie jest takim, jakim się wydaje
    Nic nie jest takie, jakie się wydaje.

    Pozdrawiam
    Jacek Kozik
    Forma zaimka przymiotnego (jakie czy jakim?, takie czy takim?) zależy od wymagań czasownika, z którym jest on połączony. Czasownik być „domaga się” od przymiotnika (a zatem też od zaimka przymiotnego) formy mianownikowej – mówimy przecież: Ona jest ładna, On jest wesoły, Ono jest dobre, a zatem także: Nic nie jest takie. Czasownik wydawać się także łączy się z przymiotnikiem w mianowniku (Wydawał się miły, Wydawała się wypoczęta), choć poprawne są też, rzadziej występujące, połączenia z narzędnikiem (Wydawał się miłym, Wydawała się wypoczętą).

    A zatem poprawne są dwie wersje zdania:
    Nic nie jest takie, jakie się wydaje.
    Nic nie jest takie, jakim się wydaje.

    Forma Nic nie jest takim... jest błędna.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Który czy jaki?
    27.02.2017
    Szanowni Państwo,
    Czy mogłabym prosić o pomoc w ustaleniu, która z form jest poprawna:
    w formie, w której go odebrałam
    czy
    w formie, w jakiej go odebrałam?

    Magdalena
    Przytoczę wyjaśnienia ze Słownika poprawnej polszczyzny pod red. A. Markowskiego (PWN, 2004, CD):

    W razie wątpliwości dotyczących wyboru zaimka który lub jaki należy kierować się następującą zasadą: jeżeli w poprzedzającym kontekście można użyć zaimka ten, następuje po nim zaimek który. Np.: Wybraliśmy tego kandydata, który (nie: jaki) znał najwięcej języków. Chciałbyś chyba ten model drukarki, który (nie: jaki) widziałeś na targach. Jeżeli w zdaniu nadrzędnym może wystąpić zaimek taki następuje po nim zaimek jaki. Np.: Wybrała taką melodię, jaką (nie: którą) matka bardzo lubiła. Były tu takie warunki, jakie (nie: które) miałam w dzieciństwie. [hasło który]

    Zaimka jaki używamy, jeżeli w poprzedzającym kontekście może wystąpić zaimek taki. Np.: Oczekuje takiej pracy, o jakiej (nie: o której) już wcześniej rozmawiała. Doszły do mnie takie pochwały, o jakich (nie: o których) nawet nie marzyłam. Natomiast jeśli w poprzedzającym fragmencie może wystąpić zaimek ten, używamy w zdaniu zaimka który. Np.: To był ten wypadek, który (nie: jaki) komentowała prasa. Poproś tego kolegę, do którego masz zaufanie. [hasło jaki]

    Nie znam szerszego kontekstu zdania, o które Pani pyta, więc trudno mi określić, o czym jest w nim dokładnie mowa. Mogę sobie wyobrazić, np., że odbieram kogoś ze szpitala i osoba ta jest w dobrej formie, a po tygodniu znów się źle czuje – wówczas powiem: Po tygodniu nie był już w formie, w jakiej go odebrałam ze szpitala. Tu nie wskazujemy na konkretną formę, lecz na „rodzaj” formy. Możemy sobie też wyobrazić sytuację, w której mowa o konkretnej formie czegoś (np. ciastka mają formę gwiazdek, wiersz ma formę sonetu, wyraz ma formę liczby mnogiej) – wówczas raczej powiemy: …w formie, w której… .
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Ach, te liczebniki!
    27.02.2017
    Szanowni Państwo,
    sala kinowa liczy 147 miejsc. Podczas jednego z seansów wszystkie były zajęte. Zatem, czy forma: Zajętych było wszystkich 147 miejsc jest poprawna?

    Pozdrawiam
    Gustaw Dziekan
    Tak, jest to forma poprawna.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • W dniu trzecim listopada
    21.02.2017
    Szanowni Państwo,
    jak jest poprawnie: w dniu trzeciego listopada czy w dniu trzecim listopada?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Poprawna wersja to: w dniu trzecim listopada. Używa się jej jednak tylko w stylu urzędowym. Potocznie powiemy: trzeciego listopada.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Około godziny
    21.02.2017
    Jak jest poprawnie:
    Piecz ciasto około 1 godzinę czy: Piecz ciasto około 1 godziny?
    Pierwsze zdanie brzmi (na moje ucho) lepiej, bo to „skrót” od piecz przez 1 godzinę, ale uczono mnie, że po około ma być dopełniacz.

    Pozdrawiam serdecznie
    Dorota
    Około rządzi dopełniaczem, a więc poprawnie powiemy: Piecz ciasto około godziny (około jednej godziny).
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Skrót składniowy
    21.02.2017
    Czy można uznać za poprawny następujący zwrot: na jaki bądź z jakiego języka? Jeśli rzeczownik język wymaga odmiany, to czy można go pominąć w pierwszej części? Zwroty tego typu bardzo często pojawiają się w języku angielskim tłumaczonym na język polski.

    Z góry dziękuję za odpowiedź.
    Mamy tu do czynienia ze skrótem składniowym – niepoprawnym, ponieważ każdy z przyimków łączących się z rzeczownikiem język wymaga rozwinięcia. Przyimek na wymaga biernika, a zatem nie można go łączyć z formą języka, która jest dopełniaczem (wymaganym przez przyimek z).
    Wyrażenie powinno mieć więc postać: na jaki język, bądź z jakiego języka.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Z drugiego na trzeci lipca czy: z drugiego na trzeciego lipca?
    21.02.2017
    Chciałabym zapytać, która z poniższych wersji jest poprawna:

    a) Z dwudziestego szóstego na dwudziestego siódmego lutego
    czy
    b) Z dwudziestego szóstego na dwudziesty siódmy lutego.

    Pozdrawiam!
    Poprawne są obie formy, ale druga (z dwudziestego szóstego na dwudziesty siódmy) jest staranniejsza. Przyimek na wymaga biernika, a zatem zasady gramatyczne wymagają, by mówić: z pierwszego na drugi (lipca), z piątego na szósty (maja) itd. (formy drugi, szósty, dwudziesty siódmy itd. to biernik właśnie).
    Formy z liczebnikiem w dopełniaczu (z dwudziestego szóstego na dwudziestego siódmego, z pierwszego na drugiego, z piątego na szóstego) powstały wbrew gramatyce, ale są na tyle rozpowszechnione, że uznaje się je za poprawne, choć mniej staranne niż te z biernikiem.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Polecić książkę
    31.01.2017
    Szanowni Państwo,
    czy ciekawą książkę możemy polecić do lektury, czy raczej polecić lekturze?
    Książkę po prostu polecamy – ze zdania Polecam wam tę książkę wynika już to, że zachęcamy kogoś do lektury dzieła. Możemy też powiedzieć Polecam wam lekturę tej książki, jednak nie: Polecam tę książkę lekturze / do lektury.
    Czasownik polecać/polecić występuje w następujących połączeniach składniowych:
    • polecać/polecić + C. (komu? czemu?) + B. (kogo? co?) ‘doradzić komuś kupienie czegoś, skorzystanie z czyichś usług itd.’ – Poleciliśmy mu tego lekarza
    • polecać/polecić + C. (komu? czemu?) + zdanie podrzędne / bezokolicznik (‘kazać’) – Lekarz polecił jej leżeć w łóżku.
    Oprócz tego wyraz ten tworzy stałe związki: polecić kogoś czyjejś opiece (‘oddać kogoś pod czyjąś opiekę’) i polecić coś czyjejś uwadze / pamięci (‘zachęcić tę osobę do zajęcia się tym’).
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Emanować
    31.01.2017
    Szanowni Państwo,
    w książce związanej z buddyzmem natrafiłem na zdanie: Każda ze sfer odrodzenia emanuje światło o innej barwie. Wydawało mi się, że czasownik emanować rządzi narzędnikiem, np. Każdy jej krok emanuje zmysłowością. A może wynika to ze znaczenia, które różni podane przykłady?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Emanować rządzi wyłącznie narzędnikiem, a zatem należało napisać Każda ze sfer emanuje światłem o innej barwie. Być może w zdaniu tym emanować miało być bliskie znaczeniowo emitować, który rządzi biernikiem, jednak wówczas być może należało posłużyć się właśnie czasownikiem emitować.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Na płaszczyźnie i w płaszczyźnie
    31.01.2017
    Szanowni Państwo,
    rzeczownik płaszczyzna łączymy na ogół z przyimkiem na (np. Zanim rozwiążemy problem w przestrzeni, rozpatrzmy analogiczny problem na płaszczyźnie). Jednak w pewnych kontekstach matematycznych, zwłaszcza jeśli pojawia się więcej niż jedna płaszczyzna, powiedziałbym raczej: Punkty P, Q, R leżą zarówno w płaszczyźnie ściany bocznej sześcianu, jak i w płaszczyźnie przekroju. Jak jest poprawnie?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Poprawne są obie konstrukcje – tę drugą notuje nawet (jako przykład użycia rzeczownika płaszczyzna) Wszystkie planety krążą wokół Słońca mniej więcej w tej samej płaszczyźnie.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Być z kimś w ciąży – o ojcu dziecka czy o dziecku?
    31.01.2017
    Czy być z kimś w ciąży może odnosić się do dziecka? Czy tylko do ojca? Innymi słowy, czy kobieta może powiedzieć pamiętam, jak byłam z tobą w ciąży do syna?

    Łączę wyrazy szacunku
    Dorota
    Tak, dopełnienie w zwrocie być z kimś w ciąży odnosi się przede wszystkim do dziecka. Dla ojca dziecka „zarezerwowana” jest konstrukcja: zajść w ciążę z kimś.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Wojna między...
    31.01.2017
    Czy poprawne jest wyrażenie wojna między Rosją a Ukrainą
    W NSPP pod hasłem wojna znajduje się™ informacja: „nie: pomiędzy kimś a kimś, czymś a czymś”.
    No właśnie, z zapisu słownikowego wyraźnie wynika, że mówimy wojna między jednym państwem a drugim państwem, nie zaś: wojna pomiędzy jednym państwem a drugim państwem. Między nie jest tym samym co pomiędzy.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Do dwóch procent
    22.01.2017
    Szanowni Państwo,
    jak będzie poprawnie: Próg obniżono do dwa procent czy do dwóch procent?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Przyimek do wymaga dopełniacza, więc poprawnie jest: Próg obniżono do dwóch procent.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Uniwersytet McGill
    14.01.2017
    Bardzo proszę o rozwianie moich wątpliwości: czy powinniśmy mówić (i pisać) Uniwersytet McGill czy Uniwersytet McGilla? Intuicyjnie powiedziałabym Uniwersytet McGilla, analogicznie do Uniwersytet Harvarda, ale szybkie przeszukiwanie zasobów internetowych pokazuje, że zwykle pojawia się sformułowanie z nieodmienionym nazwiskiem fundatora uniwersytetu.
    Przy okazji serdecznie pozdrawiam pracowników Poradni i życzę wszystkiego najlepszego w 2017 roku.
    Z poważaniem

    Katarzyna
    Istotnie, na ogół nazwisko fundatora lub założyciela uczelni, które wchodzi w skład obcojęzycznej nazwy, w jej polskim odpowiedniku występuje w dopełniaczu, por. Uniwersytet Harvarda, Uniwersytet Humboldtów w Berlinie. Skoro jednak w odniesieniu do jakiejś uczelni utrwalił się inny model – a tak właśnie jest w nazwie, o którą Pani pyta – to musimy to zaakceptować.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


E-BOOK na DZIEŃ JĘZYKA OJCZYSTEGO

Poprawnej polszczyzny warto uczyć się przez całe życie!
Poznaj odpowiedzi językoznawców na najczęściej zadawane pytania.

18 najczęściej zadawanych pytań w internetowej poradni językowej PWN

Wyślij
Dzień Języka Ojczystego – pobierz darmowy e-book!